विराम चिह्न (Viram Chinha/Punctuation) - नेपाली व्याकरण

वाक्य लेख्दा वा बोल्दा अर्थलाई स्पष्ट पार्नका लागि जुन ठाउँमा जति समय रोकिनुपर्छ, सो बुझाउन प्रयोग गरिने सङ्केतहरूलाई 'विराम चिह्न' भनिन्छ। विराम चिह्नको प्रयोगले भाषामा स्पष्टता, शुद्धता र सौन्दर्य ल्याउँछ।

१. प्रमुख विराम चिह्नहरू र तिनको प्रयोग

नेपाली भाषामा प्रयोग हुने मुख्य विराम चिह्नहरू निम्न लिखित छन्:

क) पूर्णविराम (Full Stop - ।)

वाक्य पूरा भएपछि पूर्ण रूपमा रोकिनका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ। अङ्ग्रेजीमा डट (.) प्रयोग गरिए जस्तै नेपालीमा ठाडो धर्को (।) प्रयोग हुन्छ।

• उदाहरण: म बजार जान्छु। तिमी पढ्दैछौ।

ख) अल्पविराम (Comma - ,)

वाक्यको बिचमा थोरै समय रोकिनुपर्दा वा धेरै शब्दहरूलाई छुट्ट्याउनुपर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: राम, श्याम र हरि खेल्दैछन्।

• अर्थमा भिन्नता: "नपिट, छोडिदेऊ।" र "नपिट छोडिदेऊ।" (यहाँ एउटा कमाले अर्थ नै बदल्छ!)।

ग) अर्धविराम (Semi-colon - ;)

पूर्णविरामभन्दा कम र अल्पविरामभन्दा बढी समय रोकिनुपर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ। प्रायः एउटै वाक्यभित्र दुई स्वतन्त्र उपवाक्य जोड्न यसको प्रयोग हुन्छ।

• उदाहरण: ऊ धेरै पढ्छ; त्यसैले ऊ प्रथम हुन्छ।

घ) प्रश्नवाचक चिह्न (Question Mark - ?)

कुनै प्रश्न सोधिएको वाक्यको अन्त्यमा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: तिम्रो नाम के हो? के तिमी आज आउँछौ?

ङ) विस्मयादिबोधक चिह्न (Exclamation Mark - !)

हर्ष, शोक, घृणा, अचम्म वा सम्बोधन प्रकट गर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: आहा! कस्तो राम्रो फूल। छि! कस्तो फोहोर।

२. विशेष चिह्नहरू र तिनको भूमिका

च) उद्धरण चिह्न (Quotation Marks - ' ' वा " ")

कसैको भनाइलाई जस्ताको तस्तै राख्दा वा कुनै विशेष शब्दलाई जोड दिन यसको प्रयोग गरिन्छ।

• एकहोरो (' '): 'मुनामदन' लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कृति हो।

• दोहोरो (" "): शिक्षकले भन्नुभयो, "सधैँ सत्य बोल।"

छ) कोष्ठक चिह्न (Bracket - ( ) )

कुनै शब्दको अर्थ स्पष्ट पार्न वा विकल्प दिन यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: उनी भानुभक्त (आदिकवि) को जन्मथलो गए।

ज) निर्देशक चिह्न (Dash - —)

कुनै कुराको व्याख्या गर्न वा उदाहरण दिनुअघि यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: नामका पाँच प्रकार छन् — व्यक्तिवाचक, जातिवाचक...

३. विराम चिह्न प्रयोग गर्दा हुने सामान्य गल्तीहरू

१. पूर्णविरामको स्थान: धेरैले प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा पनि पूर्णविराम लगाउँछन्, जुन गलत हो। २. सम्बोधनमा अल्पविराम: कसैलाई बोलाउँदा (सम्बोधन गर्दा) अल्पविराम लगाउन बिर्सनु हुँदैन। जस्तै: "आमा, म आएँ।" ३. संयोजक र अल्पविराम: 'र', 'वा', 'अथवा' जस्ता संयोजकहरू आउनुअघि सामान्यतया अल्पविरामको आवश्यकता पर्दैन।

४. अभ्यास: विराम चिह्न लगाउनुहोस्

प्रश्न: अहो राम तिमी कहिले आयौ तिमीले त भनका पनि थिएनौ नि उत्तर: अहो! राम, तिमी कहिले आयौ? तिमीले त भनेका पनि थिएनौ नि!