वाच्य र वाच्य परिवर्तन (Voice and Voice Change) - नेपाली व्याकरण

नेपाली भाषामा एउटै कुरालाई भन्ने विभिन्न तरिकाहरू हुन्छन्। कसैले भन्छन्— "म भात खान्छु", कसैले भन्छन्— "मद्वारा भात खाइन्छ"। यसरी क्रियाको प्रयोगमा कर्ता, कर्म वा भावमध्ये कसको प्रधानता छ भनी बुझाउने व्याकरणिक कोटिलाई 'वाच्य' भनिन्छ।

१. वाच्यका प्रकारहरू (Types of Voice)

नेपाली व्याकरणमा वाच्य मुख्यतया ३ प्रकारका हुन्छन्:

क) कर्तृवाच्य (Active Voice)

यसमा कर्ता (काम गर्ने व्यक्ति) प्रधान हुन्छ। क्रियापद कर्ताको लिङ्ग, वचन र पुरुष अनुसार परिवर्तन हुन्छ।

• उदाहरण:

  • राम चिठी लेख्छ।

  • उनीहरू फुटबल खेल्छन्।

  • तिमी घर जाउ।

ख) कर्मवाच्य (Passive Voice)

यसमा कर्म (Object) प्रधान हुन्छ। क्रियापद कर्मको लिङ्ग, वचन र पुरुष अनुसार परिवर्तन हुन्छ। यो सकर्मक क्रिया (कर्म भएका वाक्य) मा मात्र सम्भव छ।

• उदाहरण:

  • रामद्वारा चिठी लेखिन्छ।

  • मद्वारा पुस्तक पढियो।

ग) भाववाच्य (Impersonal Voice)

यसमा न कर्ता प्रधान हुन्छ, न त कर्म। यसमा क्रियाको भाव वा अर्थ प्रधान हुन्छ। यो अकर्मक क्रिया (कर्म नभएका वाक्य) मा मात्र हुन्छ। भाववाच्यमा क्रिया जहिले पनि पुलिङ्ग, एकवचन र तृतीय पुरुषमा हुन्छ।

• उदाहरण:

  • म बसूँ? -> मद्वारा बसियोस्?

  • ऊ हाँस्यो। -> ऊद्वारा हाँसियो।

२. वाच्य परिवर्तनका 'गोल्डेन नियमहरू' (Rules for Change)

वाच्य परिवर्तन गर्दा विद्यार्थीहरूले अक्सर झुक्किने ठाउँहरूलाई यी ५ नियमले सजिलो बनाउँछन्:

1. विभक्ति थप्ने: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा लैजाँदा कर्तामा 'द्वारा', 'बाट' वा 'ले' विभक्ति थपिन्छ।

2. 'इ' प्रत्यय: धातुमा 'इ' थपेर क्रिया बनाइन्छ (जस्तै: पढ् + इ + छ = पढिन्छ)।

3. काल र पक्ष नफेर्ने: वाच्य बदल्दा क्रियाको काल र पक्ष परिवर्तन गर्नु हुँदैन। यदि वाक्य 'अपूर्ण' छ भने उत्तर पनि 'अपूर्ण' मै हुनुपर्छ।

4. कर्म नभए भाववाच्य: यदि वाक्यमा कर्म छैन भने त्यो सिधै 'भाववाच्य' मा जान्छ।

5. अनादरको प्रयोग: कर्मवाच्य र भाववाच्यमा क्रियापद प्रायः अनादर (Low Honorific) को रूपमा देखिन्छ।

३. वाच्य परिवर्तनको मास्टर टेबल (Quick Practice)