६. दिइएका कुनै पाँचओटा उखानलाई वाक्यमा प्रयोग गरी कक्षामा सुनाउनुहोस् ।

• उत्तर :

• हात्तीका मुखमा जिरा
  दुई दिनदेखिको भोको मान्छेलाई एक टुका स्याउ त हात्तीका मुखमा जिरा जस्तै हो ।

• काम गर्ने कालु मकै खाने भालु
  विदेशी भूमिमा हर्केले पसिना बगाएर कमाएको पैसाले गाउँमा उसकी स्वास्नीले मस्ती गरेर बसेकी छ । यो त काम गर्ने कालु मकै खाने भालु जस्तै भएन र !

• खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन
  खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन भनेझैँ सुशान्तले बत्ती गएको बेला मैनबत्ती बालेर पनि पढ्छ ।

• गर्ने भन्ने हनुमान्, पगरी गुथ्ने ढेडु
  गाउँलेले श्रमदानबाट बाटो खने तर जसजति वडाध्यक्षले पाए, यो त गर्ने भन्ने हनुमान् पगरी गुथ्ने ढेडु जस्तै भयो ।

• घाँटी हेरी हाड निल्नु
  घाँटी हेरी हाड निल्नु भनेझैँ हामीले आम्दानी हेरेर खर्च गर्नुपर्छ ।

• बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन
  बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन भनेझैँ मिठो बोलेर ग्राहकको मन जितेपछि धेरै व्यापार गर्न सकिन्छ ।

• मेरो गोरुको बाह्रै टक्का
  मेरो गोरुको बाह्रै टक्का भनेझैँ हाम्रा नेताहरू आफ्नो कुरा मात्र सही ठान्छन् ।

• म ताक्छु मुढो, बन्चरो ताक्छ घुँडो
  जागिरबाट जिन्दगी नचलेर व्यापार गर्न थालेको थिएँ, यसमा पनि उल्टै घाटा मात्र भयो । यो त म ताक्छु मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो जस्तै भयो ।

• रातभरि करायो, दक्षिणा हरायो
  दिनभर काम गरेर पनि साहुले खाना समेत दिएन । यो त रातभरि करायो दक्षिणा हरायो जस्तै भयो ।

• हुने बिरुवाको चिल्लो पात
  हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेझैँ केशब सानैदेखि अध्ययनमा निकै चासो दिन्छ ।

• हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा
  विदेशबाट दाइ आउँदा धेरै कुरा ल्याइदिनुहुन्छ होला भन्ने लागेको थियो, केही पनि ल्याइदिनुभएन । यो त हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा जस्तै भयो ।

• एकले थुकी सुकी, सयले थुकी नदी
  एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी भनेझैँ देश विकासको काम एक्लैले सम्भव हुँदैन, सबै मिलेर गर्नुपर्छ ।

• नमच्चिने पिङको सय झट्का
  खुब राम्रो क्रिकेट खेल्छु भन्ने रोशन शून्य रनमै आउट भयो । यो त नमच्चिने पिङको सय झट्का जस्तै भयो ।

बोध र अभिव्यक्ति

१. रिपोर्ताज पाठ पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठान कस्तो प्रतिष्ठान हो ?

उत्तर :
चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठान विगत पाँच वर्षदेखि स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग गरी नेपालको मौलिकता र पहिचानमा आधारित वस्तुको उत्पादन गरी स्वदेश र विदेशमा बिक्री वितरण गर्ने लोकप्रिय औद्योगिक प्रतिष्ठान हो ।

(ख) चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानबाट बिक्री गरिने सामान किन लोकप्रिय भए ?

उत्तर :
चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानबाट बिक्री गरिने सामान नेपालको मौलिकता र पहिचानमा आधारित भएकाले लोकप्रिय भएका हुन् ।

(ग) छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि कस्तो छ ?

उत्तर :
छिरिङको परिवारमा छिरिङ, बाबाआमा र भाइबहिनीहरू छन् । थोरै मात्र भएको जग्गाजमिनको उब्जनीले तीन चार महिना पनि धान्दैनथ्यो । बुबाले भारी बोकेर अनि आमाले बनीबुतो गरेर उनीहरूको जीवन जेनतेन चलेको हुनाले आर्थिक दृष्टिकोणले दयनीय छिरिङको न्यून मध्यम वर्गीय पारिवारिक पृष्ठभूमि कमजोर छ ।

(घ) किन छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ व्यवसाय ठिक लागेन ?

उत्तर :
जग्गा प्लटिङ व्यवसायबाट पैसा कमाइए पनि खेतीयोग्य जमिन मासिने, कङ्क्रिटको जङ्गल विस्तार हुने र नेपालीले वर्षौँ दुःख गरेर कमाएको पैसा बर्बाद हुने भएकाले छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ व्यवसाय ठिक लागेन ।

२. दिइएको रिपोर्ताज अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार कस्तो छ ?

उत्तर :
नेपालीहरू विश्वको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि आफ्नो मौलिकता र पहिचान भुलेका छैनन् । उनीहरू उपलब्ध भएसम्म आफ्ना मौलिक वस्तुको उपभोग गर्न रुचाउँछन् । आज विश्वभर कृत्रिम र विषादीयुक्त खानपानका कारण अनेक रोग निम्तिएका छन् । नेपालजस्तो प्रकृतिले भरिएको देशमा अर्गानिक तथा प्राकृतिक वस्तुको उत्पादन गर्न सकियो भने नेपाली मौलिक उत्पादन संसारभर बिक्री हुन सक्छ । त्यसैले नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार प्रशस्त सम्भावनायुक्त छ ।

(ख) पाठमा प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा आत्तिनु पर्दैन किन भनिएको हो ?

उत्तर :
बजारको विस्तारसँगै कुनै एउटा उद्योगका उत्पादनले मात्र सबैको माग र आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन । गुणस्तरीय मौलिक वस्तु उत्पादन गर्न सकिएमा प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा डराउनुपर्ने अवस्था हुँदैन । त्यसैले प्रतिस्पर्धी बढ्दैमा आत्तिनु पर्दैन भनिएको हो ।

३. किन लेखक चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भए ? लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
जीवन मार्ग शीर्षकको रिपोर्ताजमूलक रचनामा राष्ट्रियताको भावना जगाउँदै उद्यमशीलताको चेतना अभिवृद्धि गर्ने मूल सन्देश प्रवाहित गरिएको छ । चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानले नेपालको मौलिकता, पहिचान, स्रोत साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गर्दै उत्पादित वस्तुलाई स्वदेश तथा विदेशमा लोकप्रिय बनाउँदै औद्योगिक सफलता हासिल गरेको तथ्य लेखकलाई अत्यन्त प्रभावित बनाएको छ ।

लेखकले आफ्नै घरभित्र चोमोलुङ्गा प्रतिष्ठानका उत्पादनहरूको बाहुल्य देखेका छन् । देशविदेशमा रहेका नेपालीका घरघरमा यस प्रतिष्ठानका सामान पुगेका छन् । नेपाल आउने विदेशीहरूले यस प्रतिष्ठानका सामान चिनोका रूपमा लैजान थालेका छन् । निर्यात हुने वस्तुमा चोमोलुङ्गा प्रतिष्ठानका उत्पादनको वर्चस्व बढ्दै गएको छ । यी सबै कारणले लेखक स्वाभाविक रूपमा प्रभावित भई चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भएका हुन् ।

४. दिइएको रिपोर्ताज अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) ‘देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा’ भन्ने उखानको तात्पर्य के हो ?

उत्तर :
अरूले नाफा कमाएको देखेर त्यही व्यवसायको नक्कल गर्नु ठीक भए पनि अरूको प्रगतिमा रिस गर्नु राम्रो होइन । रिस, डाहा र जलनले आफैँलाई हानि पुर्‍याउँछ । सबैले एउटै काम गरेर सफल हुन सक्दैनन् । विकल्प खोज्नुपर्छ भन्ने सन्देश उक्त उखानले दिन्छ ।

(ख) जति धेरै उत्पादन त्यति धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्ने उपाय के हो ?

उत्तर :
पहिलो कुरा गुणस्तरमा सम्झौता गर्नु हुँदैन । दोस्रो कुरा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । यसरी अघि बढेमा जति धेरै उत्पादन, त्यति धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्न सकिन्छ ।

५. विभिन्न देशको भ्रमणबाट छिरिङले कस्तो शिक्षा पाए ? लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
छिरिङले विभिन्न देशको भ्रमणबाट श्रमको महत्व बुझ्ने अवसर पाए । स्वदेशमै बसेर मौलिकता, पहिचान, स्रोत साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गरे आत्मनिर्भर बन्न सकिने शिक्षा पाए । नेपाली मौलिक उत्पादनलाई विश्व बजारमा पुर्‍याएर देशको विकास र समृद्धिमा योगदान गर्न सकिने सन्देश उनले भ्रमणबाट प्राप्त गरे ।

६. छिरिङको जीवन सङ्घर्षबाट के शिक्षा लिन सकिन्छ ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
छिरिङको जीवन सङ्घर्षबाट कठिन परिस्थितिमा पनि हार नमानी निरन्तर मेहनत गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा लिन सकिन्छ । स्वदेशमै रहेका स्रोत साधनको सदुपयोग गरी उद्यम गरे आत्मनिर्भर मात्र होइन, देशको विकासमा समेत योगदान दिन सकिन्छ । अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानीभन्दा औद्योगिक क्षेत्रमा लगानी गर्नु श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने सन्देश छिरिङको जीवनले दिन्छ ।

७. दिइएका उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) “हामीकहाँ नयाँ कुराको परिकल्पना गर्ने, जोखिम मोल्नेभन्दा पनि अरूले गरेको हेरेर त्यसैको अनुसरण गर्ने, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने चलन छ ।”

उत्तर :
प्रस्तुत उद्धरण कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकअन्तर्गत रहेको जीवन मार्ग शीर्षकको रिपोर्ताजमूलक रचनाबाट साभार गरिएको हो । यस उद्धरणमा नेपाली समाजमा विद्यमान गलत प्रवृत्तिप्रति सङ्केत गरिएको छ । नयाँ सोच, नयाँ परिकल्पना र जोखिम मोल्ने साहसको अभावका कारण धेरै मानिस अरूले गरेको देखेर त्यसैको नक्कल गर्न उद्यत हुन्छन् ।

मानिस सिर्जनशील प्राणी हो । नवीन सोच र रचनात्मक कार्यबाट नै व्यक्तिको मौलिकता र पहिचान स्थापित हुन्छ । नयाँ कुराको परिकल्पना गर्न ज्ञान, तर्कशक्ति, निर्णय क्षमता र जोखिम मोल्ने आँट आवश्यक पर्छ । परिकल्पनालाई मूर्त रूप दिन निरन्तर श्रम, समय र सम्पत्तिको लगानी गर्नुपर्छ । तर यस्ता कठिनाइबाट डराउनेहरू अरूको नक्कल गरी अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा लाग्ने गर्छन् ।

अरूको नक्कल गर्दा न त मौलिकता रहन्छ, न त दीर्घकालीन सफलता प्राप्त हुन्छ । एउटै व्यवसाय चलेको देखेपछि त्यही प्रकारका अनेक व्यवसाय खोल्ने प्रवृत्ति समाजमा व्याप्त छ, जसले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढाउँछ । प्रस्तुत उद्धरणले यस्तो प्रवृत्तिको आलोचना गर्दै मौलिक सोच, नवीन परिकल्पना र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको आवश्यकता औँल्याएको छ । स्थानीय स्रोत साधनको सदुपयोग गर्दै मौलिक उत्पादनमा लागेमा मात्र दिगो सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यस उद्धरणले दिन्छ ।

(ख) “वास्तवमा कलम र हृदय दुवैको मेल भएपछि राम्रो लेख्न सकिने रहेछ ।”

उत्तर :
प्रस्तुत उद्धरणले साहित्य सिर्जनामा बौद्धिकता र भावनाको समान महत्व रहेको तथ्य स्पष्ट पारेको छ । केवल भावना भए पनि ज्ञान र बौद्धिक क्षमता नहुँदा ती भावनालाई शब्दमा उतार्न सकिँदैन । त्यस्तै केवल ज्ञान भएर भावनाको अभाव भएमा लेखन नीरस र प्रभावहीन हुन्छ ।

कलम ज्ञान, बौद्धिकता र तर्कशक्तिको प्रतीक हो भने हृदय भावना, अनुभूति र संवेदनाको केन्द्र हो । यी दुवैको सन्तुलित संयोजनबाट मात्र उत्कृष्ट साहित्य सिर्जना सम्भव हुन्छ । लेखकले आफ्ना अनुभव, विचार र भावनालाई बौद्धिक संयोजनका साथ कलममार्फत प्रस्तुत गर्दा साहित्य जीवन्त र प्रभावकारी बन्छ ।

जीवन मार्ग रिपोर्ताजमूलक रचनामा पनि लेखकले प्रत्यक्ष अनुभव, भावनात्मक अनुभूति र तथ्यपरक विवरणलाई कलात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन् । कलम र हृदयको मेल भएकै कारण यो रचना प्रेरणादायी, प्रभावशाली र पाठकको मन छुने बनेको छ । त्यसैले राम्रो लेखनका लागि भावना र ज्ञान दुवैको समन्वय अनिवार्य हुन्छ भन्ने सन्देश उक्त उद्धरणले दिन्छ ।

बोध र अभिव्यक्ति

१. संवाद पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) नेपाली समाजको अवस्थाप्रति घनश्यामको बुझाइ कस्तो छ ?

नेपाली समाजको बहुरूपी स्वरूप देखेर घनश्याम अचम्भित भएको देखिन्छ। एउटै समाजभित्र विभिन्न जाति, भाषा र संस्कृतिको सहअस्तित्व भएकाले विचार र दृष्टिकोणमा भिन्नता हुनु स्वाभाविक ठान्छ। यस्ता मतभेदहरूले समाजको प्रगतिमा अवरोध त पार्दैनन् भन्ने जिज्ञासाका कारण घनश्याममा चिन्ता र अन्योल देखिन्छ। यसबाट समाजबारे उसको बुझाइ अझै पूर्ण रूपमा परिपक्व भइसकेको छैन भन्ने बुझिन्छ।

(ख) बेखामानको भनाइका आधारमा नेपाली समाजको पहिचान के हो ?

बेखामानका अनुसार नेपाली समाजको मुख्य विशेषता नै यसको विविधता हो। यहाँ अनेक जातजाति, भाषा र संस्कृतिको सहअस्तित्व रहेको छ। यही बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक स्वरूप नै नेपाली समाजको चिनारी हो। त्यसैले नेपाली समाजको पहिचान भन्नाले यसको बहुजातीय र विविधतायुक्त संरचना जनाउँछ।

(ग) सिम्माको भनाइका आधारमा “विविधता नै सम्पत्ति हो” कसरी ?

सिम्माका अनुसार नेपाल अनेक जाति, भाषा र संस्कृतिले भरिएको मुलुक हो। प्रत्येक जाति र भाषामा मानिसका ज्ञान, अनुभव, परम्परा र संस्कृतिहरू सुरक्षित हुन्छन्। सभ्यता भनेको यिनै जाति, भाषा र संस्कृतिको संयुक्त रूप हो। जब समाजमा यस्ता तत्त्वहरूमा विविधता हुन्छ, तब सभ्यता पनि समृद्ध बन्छ। त्यसैले जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधता भएको हाम्रो समाज विविध सभ्यताको संगम भएकाले विविधता नै ठूलो सम्पत्ति हो।

(घ) सलिमको भनाइका आधारमा नेपाली समाजको सुन्दर पक्ष स्पष्ट पार्नुहोस्।

सलिमका अनुसार नेपाली समाजको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष विविधताबीचको आपसी सद्भाव र एकता हो। विभिन्न जाति, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू एकअर्कालाई सम्मान गर्दै सहकार्यका साथ बस्नु नेपाली समाजको राम्रो विशेषता हो। फरक संस्कृतिप्रति सहिष्णुता र मेलमिलापको भावना नै नेपाली समाजको मौलिक पहिचान र सौन्दर्य हो।

(ङ) नेपाली विविधतालाई पर्यटनसँग कसरी जोड्न सकिन्छ ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।

नेपाल भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि प्राकृतिक र सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ हिमाल, पहाड, तराई, वनजङ्गल, जैविक विविधता तथा ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा प्रशस्त छन्। कतिपय पर्यटक पर्वतारोहणका लागि आउँछन् भने केही संस्कृति, इतिहास र जैविक विविधताको अध्ययन तथा अवलोकनका लागि आउने गर्छन्। यसैले नेपाली समाजको प्राकृतिक र सांस्कृतिक विविधतालाई सांस्कृतिक तथा पर्यावरणीय पर्यटनसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिन्छ।

(च) पाठका आधारमा नेपाली समाजमा रहेका विकृति र विसङ्गति उल्लेख गर्नुहोस्।

नेपाली समाजमा विभिन्न प्रकारका विकृति, विसङ्गति र अन्धविश्वास विद्यमान छन्। संस्कृतिका नाममा देखाइने अनावश्यक आडम्बर, जातीय र लैङ्गिक विभेद, दाइजो र तिलकजस्ता कुप्रथाहरू समाजका नकारात्मक पक्ष हुन्। साथै छुवाछुत, बोक्सी, भूतप्रेतजस्ता अन्धविश्वास अझै कतिपय स्थानमा पाइन्छन्। मानिसलाई जात, वर्ग, लिङ्ग वा क्षेत्रका आधारमा गरिने भेदभाव पनि नेपाली समाजका प्रमुख विसङ्गति हुन्।

२. जब शिक्षाको राम्रो विकास हुन्छ तब अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति जस्ता कुरा निर्मूल हुँदै जान्छन् । यस कथनलाई स्पष्ट पार्नुहोस् ।

“जब शिक्षाको राम्रो विकास हुन्छ तब अन्धविश्वास, कुसंस्कार र कुरीति क्रमशः अन्त्य हुँदै जान्छन्” भन्ने कथन ‘नेपाली पहिचान’ शीर्षकको संवादमा सिम्माले बेखामानको विचारलाई समर्थन गर्ने सन्दर्भमा व्यक्त गरेको हो। यस कथनको मूल भाव शिक्षा सामाजिक सुधारको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो भन्ने हो।

मानिस चेतनशील प्राणी भएकाले उसले सही र गलत छुट्याउन सक्ने क्षमता शिक्षाबाट प्राप्त गर्छ। शिक्षा ज्ञान र विवेकको प्रकाश हो, जसले मानिसलाई तर्कशील बनाउँछ। शिक्षित व्यक्तिले परम्पराका नाममा चलिआएका अन्धविश्वास, कुसंस्कार र कुरीतिलाई प्रश्न गर्न थाल्छ। जब समाजमा शिक्षा फैलिन्छ, तब गलत मान्यताहरू स्वतः कमजोर बन्दै जान्छन्।

शिक्षाले वैज्ञानिक सोचको विकास गराउँछ। यसले भूत–प्रेत, बोक्सी, छुवाछुत, दाइजो जस्ता कुप्रथाहरूलाई सामाजिक अपराधका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छ। सानै उमेरदेखि विद्यालय तहमा यस्ता विकृतिहरूको विरोधबारे चेतना दिन सके समाज क्रमशः सुधारको बाटोमा अघि बढ्छ। आज विश्व विज्ञान र प्रविधिमा तीव्र गतिले अगाडि बढिरहेको अवस्थामा पुरानो अन्धविश्वासी सोच बोकेर अघि बढ्नु उपयुक्त हुँदैन।

समाजका शिक्षित वर्गले अन्धविश्वास फैलाउने क्रियाकलापलाई रोक्न र अरूलाई सचेत गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। जब सम्पूर्ण समाज शिक्षित बन्छ, तब अन्धविश्वासको जग आफैँ ढल्छ। त्यसैले शिक्षा नै अन्धविश्वास, कुसंस्कार र कुरीति उन्मूलन गर्ने सबल साधन हो भन्ने कुरा यो कथनले स्पष्ट पार्छ।

३. दिइएको संवादांश पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यभित्र के के कुरा पर्छन् ?

नेपाल प्राकृतिक दृष्टिले अत्यन्त समृद्ध देश हो। यहाँ विश्वकै अग्ला हिमालहरू सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, मकालु, मनास्लु, चोयु आदि रहेका छन्। यिनीसँगै खोलानाला, नदी, तालतलैया, झरना, गुफा, डाँडापाखा, उपत्यका र हरियाली वनजङ्गलले नेपालको सौन्दर्य बढाएका छन्। साथै विभिन्न पशुपक्षी, जीवजन्तु र जैविक विविधता पनि नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यका महत्त्वपूर्ण अङ्ग हुन्।

(ख) नेपालमा सांस्कृतिक पर्यटनको कस्तो सम्भावना छ ?

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले यहाँ सांस्कृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ। विश्वका धेरै पर्यटकहरू नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यका लागि आउने गर्छन् तर यहाँको सांस्कृतिक विविधता उनीहरूका लागि थप आकर्षण बन्न सक्छ। विभिन्न जातजातिका चाडपर्व, संस्कार, भाषा, भेषभूषा, खानपान र जीवनशैलीलाई नजिकबाट अनुभव गर्नु नै सांस्कृतिक पर्यटन हो।

सांस्कृतिक पर्यटनले पर्यटकलाई स्थानीय जीवनपद्धतिसँग प्रत्यक्ष जोड्छ र अनौठा तथा स्मरणीय अनुभव प्रदान गर्छ। विविध संस्कृतिले भरिएको नेपाली समाज सांस्कृतिक पर्यटनको दृष्टिले अत्यन्त उपयुक्त भएकाले यसको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ।

४. दिइएको समाचारको नमुना पढ्नुहोस् र यसका विषयवस्तु संरचना र शैलीका बारेमा छलफल गर्नुहोस् :

“सगरमाथामा आरोहणमा कीर्तिमान” शीर्षकको समाचार संरचनागत रूपमा छ ओटा अनुच्छेदमा विभाजित छ। यस समाचारको मुख्य विषयवस्तु हिमाल आरोहण, त्यस क्रममा कायम गरिएका विश्व कीर्तिमान र पर्यटनसँग सम्बन्धित गतिविधि हो। समाचारले सगरमाथा आरोहण गर्ने आरोहीहरू र उनीहरूले बनाएका कीर्तिमानबारे तथ्यात्मक जानकारी दिन्छ।

यसको लेखनशैली वर्णनात्मकभन्दा बढी तथ्यपरक र विवरणात्मक छ। प्रयोग गरिएको भाषा सरल, स्पष्ट र सहज छ, जसले पाठकलाई विषय बुझ्न सजिलो बनाउँछ। समग्रमा यो समाचार सूचनामूलक, ज्ञानवर्धक र नेपालको पर्यटकीय महत्व उजागर गर्ने शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ।

५. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) कस्तो विषयवस्तु समाचार बन्न सक्छ ?

पाठक वा श्रोतामा चासो जगाउने र नयाँ जानकारी दिने राजनीति, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकुद, व्यापार, संस्कृति, समाजजस्ता विविध क्षेत्रका विषयवस्तु समाचार बन्न सक्छन्।

(ख) समाचारको भाषा कस्तो हुनुपर्छ ?

समाचारको भाषा सरल, स्पष्ट र संक्षिप्त हुनुपर्छ। छोटा वाक्य प्रयोग गरिनुका साथै अनावश्यक विशेषण र क्रियाविशेषण प्रयोग नगर्नु उपयुक्त हुन्छ।

(ग) फिचर, घटनापरक र प्रक्रियापरक समाचारमा के भिन्नता छ ?

फिचर समाचारमा कुनै विषय वा घटनालाई कलात्मक र विस्तारपूर्वक प्रस्तुत गरिन्छ। घटनापरक समाचारमा भने कुनै घटेको घटनाबारे को, के, कहाँ, कहिले, किन र कसरी जस्ता प्रश्नको उत्तर दिइन्छ। प्रक्रियापरक समाचारमा घटनाको विवरणसँगै त्यसको पृष्ठभूमि, क्रम र परिणामसमेत समेटिन्छ।

(घ) समाचारका विशेषता के के हुन् ?

समाचारका प्रमुख विशेषता सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता, सन्तुलन, स्पष्टता र भाषिक सरलता हुन्।

६. आफ्नो टोलमा वातावरण सुधारका लागि गरिएका प्रयत्नका बारेमा छोटो समाचार लेखी कक्षामा सुनाउनुहोस् ।

टोलमा सरसफाइ अभियान सम्पन्न

चितवन, २० माघ ।

“स्वच्छ टोल, स्वस्थ जीवन” भन्ने नाराका साथ भरतपुर महानगरपालिका वडा नं. ५ अन्तर्गतका विभिन्न टोल क्षेत्रमा बृहत सरसफाइ अभियान सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ। स्थानीय बासिन्दामा वातावरण संरक्षणप्रति चेतना फैलाउने उद्देश्यले यो अभियान आयोजना गरिएको हो।

अभियानअन्तर्गत मुख्य सडक, गल्ली, नाली, सार्वजनिक स्थल तथा खुला स्थानमा लामो समयदेखि जम्मा भएका प्लास्टिक, कागज, सिसा र अन्य फोहोर सामग्रीहरू संकलन गरिएको थियो। संकलित फोहोरलाई छुट्याएर नगरपालिकाको सहयोगमा उचित व्यवस्थापन गरिएको छ। यस क्रममा नाली सफा गरी पानीको निकास सहज बनाइएको थियो।

सरसफाइ अभियानमा टोल विकास समिति, आमा समूह, युवा क्लब, विद्यार्थी, स्वयंसेवक तथा स्थानीय बासिन्दाको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो। सहभागीहरूले सरसफाइसँगै प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन, फोहोर जथाभावी नफाल्न र वातावरण स्वच्छ राख्न आग्रह गरेका थिए।

कार्यक्रमका क्रममा बोल्दै टोल विकास समितिका अध्यक्षले सरसफाइ एकदिने अभियानमा मात्र सीमित नराखी नियमित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो। उहाँले स्वच्छ वातावरणले स्वस्थ जीवन सुनिश्चित गर्ने भएकाले टोलवासी सबैको सक्रिय भूमिका अपरिहार्य रहेको बताउनुभयो।

अभियान सम्पन्न भएपछि वडा कार्यालयले कार्यक्रम सफल बनाउन सहयोग गर्ने सम्पूर्ण संघसंस्था, स्वयंसेवक तथा स्थानीय बासिन्दाप्रति धन्यवाद व्यक्त गरेको छ। साथै, भविष्यमा पनि यस्ता सरसफाइ तथा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी कार्यक्रम निरन्तर सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको छ।

भाषातत्व

१. उदाहरणमा दिए जस्तै गरी वाक्य संश्लेषण गर्नुहोस् :

(क) अस्मिता घर गइन् । अस्मिताले आफ्ना साथीसङ्गी भेटिन् । अस्मिता साथीसँग जङ्गल घुम्न गइन् । अस्मिताले खोलामा गएर पौडी खेलिन् । अस्मिताले एक हप्ता रमाइलोसँग बिताइन् । अस्मिता सहर फर्किइन् ।

घर गएर आफ्ना साथीसङ्गी भेटी उनीहरूसँग जङ्गल घुम्न गएकी अस्मिता खोलामा गएर पौडी खेल्दै एक हप्ता रमाइलोसँग बिताएर सहर फर्किइन् ।

(ख) मुस्ताङ हिमाली जिल्ला हो । मुस्ताङ पर्यटकीय जिल्ला हो । मुस्ताङमा धेरै हावा चल्छ । मुस्ताङ स्याउका लागि प्रसिद्ध छ । मलाई मुस्ताङ घुम्न मन लागेको छ ।

पर्यटकीय हिमाली जिल्ला मुस्ताङमा धेरै हावा चले पनि स्याउका लागि प्रसिद्ध भएकाले मलाई मुस्ताङ घुम्न मन लागेको छ ।

(ग) विनोद कर्ण सप्तरीका बासिन्दा हुन् । उनी नेपाली साहित्यका प्राध्यापक हुन् । उनी सहयोगी र इमानदार छन् । उनी कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पराउँछन् ।

सहयोगी र इमानदार सप्तरीका बासिन्दा विनोद कर्ण नेपाली साहित्यका प्राध्यापक भएकाले उनी कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पराउँछन् ।

२. वाक्य विश्लेषण गर्नुहोस् :

(क) जगल सखाप हुन थालेपछि मृग, घोरल जस्ता जनावर र कतिपय चरा लोप हुने अनि पानीको मुहान पनि सुक्ने खतरा भएको छ । (३ वाक्यमा)

जङ्गल सखाप हुन थाल्छ । मृग, घोरल जस्ता जनावर र कतिपय चरा लोप हुन्छन् । पानीको मुहान पनि सुक्ने खतरा भएको छ ।

(ख) प्रदूषण बढेसँगै हिमालमा हिउँ घट्यो समयमा पानी पर्न छाड्यो अनि सफा आकाश देख्न छाडियो । (४ वाक्यमा)

प्रदूषण बढ्यो । हिमालमा हिउँ घट्यो । समयमा पानी पर्न छाड्यो । सफा आकाश देख्न छाडियो ।

(ग) सुदूरपश्चिम र कर्नाली क्षेत्रमा प्रचलित देउडा काठमाडौँ र विदेशमा समेत लोकप्रिय छ । (३ वाक्यमा)

देउडा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा प्रचलित छ । देउडा कर्नाली क्षेत्रमा प्रचलित छ । देउडा काठमाडौँ र विदेशमा समेत लोकप्रिय छ ।

(घ) मलाई घमाइलो दिन, जुनेली रात, हरियो वन, लहलह बाली झुलेको खेतबारी, नेपाली खाना र सहयोगी साथी मनपर्छ । (५ वाक्यमा)

मलाई घमाइलो दिन र जुनेली रात मनपर्छ । मलाई हरियो वन मनपर्छ । मलाई लहलह बाली झुलेको खेतबारी मनपर्छ । मलाई नेपाली खाना मनपर्छ । मलाई सहयोगी साथी मनपर्छ ।

(ङ) जब असार लाग्छ तब मेरो मनले गाउँघर सम्झिन्छ । (२ वाक्यमा)

असार लाग्छ । मेरो मनले गाउँघर सम्झिन्छ ।

३. दिइएको अनुच्छेदबाट कर्तृ, कर्म र भाव वाच्यका वाक्य पहिचान गरी तालिकामा देखाउनुहोस्ः

कर्तृवाच्यका वाक्यहरू :
म सबेरै उठें ।
मैले उमेशलाई बोलाएँ ।
उमेश आँखा मिच्दै आयो ।
हामी बाटो लाग्यौँ ।

कर्मवाच्यका वाक्यहरू :
दाउन्नेमा पुगेर खाना खाइयो ।
भालुवाङमा चिया पिइयो ।
गाडीमा गीत गाइयो ।
ठट्टा गरियो ।
भोलिपल्ट स्थानीय साथी भेटिए ।
कुराकानी गरियो ।
रमाइलो गरियो ।

भाववाच्यका वाक्यहरू :
बेलुका घोराहीमा वास बसियो ।
राती मस्त निदाइयो ।
मस्तसँग हाँसियो ।

४. कर्तृवाच्यको प्रयोग गरी आफ्नो दिनचर्याका बारेमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस् ।

म प्रत्येक दिन बिहान करिब साढे पाँच बजे उठ्छु। उठेपछि म हातमुख धोएर दिनको सुरुवात गर्छु। त्यसपछि म केही समय हल्का व्यायाम र योग अभ्यास गर्छु। करिब सात बजे म नास्ता खान्छु र त्यसपछि कापी–किताब मिलाएर गृहकार्य पूरा गर्छु। आठ बजेतिर म खाना खान्छु र विद्यालय जान तयार हुन्छु। विद्यालयमा म समयमै कक्षामा प्रवेश गर्छु र ध्यान दिएर पढ्छु। नबुझेका विषयहरू म शिक्षकलाई सोधेर नोट गर्छु। दिउँसो विद्यालय छुट्टी भएपछि म घर फर्कन्छु। घर आएर म पोशाक फेर्छु र खाजा खान्छु। साँझ म केही समय साथीहरूसँग खेल्छु। बेलुका म गृहकार्य दोहोर्याउँछु र पढाइ गर्छु। करिब आठ बजे म खाना खान्छु र केही समय पढेपछि म राति सुत्न जान्छु।

५. कर्म तथा भाव वाच्यको प्रयोग गरी वनभोज गएको विषयमा एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस् ।

वैशाख २ गते बिहान गाउँका साथीहरू मिलेर वनभोज जाने योजना बनाइयो। घरबाट करिब डेढ किलोमिटर टाढा रहेको जङ्गल क्षेत्रमा पुगियो। त्यहाँ पुगेपछि गाडीबाट ल्याइएका सामग्रीहरू झारिए। चिया पकाउने काम गरियो र सबैले चिया पिइयो। त्यसपछि खानपिनको तयारीमा सबै व्यस्त भइयो। कसैद्वारा दाउरा संकलन गरियो, कसैद्वारा आगो बालियो, कसैद्वारा पानी ल्याइयो र सब्जी केलाउने काम गरियो। रमाइला गीतहरू गाइए र वातावरण झन् रमाइलो बनाइयो। मादल बजाइयो र नाचगान पनि गरियो। वनभोजमा सबै खुसीसाथ रमाइलो गरियो। फर्किने बेलामा चलचित्र कलाकारका केही पोस्टरहरू किनियो र साँझतिर घर फर्कियो।

६. दिइएको अनुच्छेदलाई कर्तृवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ः

मैले जीवनमा धेरै दुःखसुख भोगेँ । मैले धेरै अनुभव गरेँ । म कहिले खुसीले हाँसें । म कहिले साथीभाइसँग नाचॆं । म देशविदेश घुमेँ । मैले दुःख र अभावलाई केल्दै विद्यालयमा पढ़ें । मैले आफैँ खर्च जुटाएर उच्च शिक्षा हासिल गरेँ । मैले सबैको भलो सोचें । मैले कहिल्यै कसैको चित्त दुखाइनँ । मैले कहिल्यै कसैको अहित चिताइनँ । मैले सकेसम्म अरूको भलाइ हुने काम गरेँ । मैले जीवन सङ्घर्ष हो भन्ने कुरा सिकेँ । अब पनि इमानदार भएरै बाँच्ने छु । म कर्तव्य कहिल्यै भुल्दिनँ । म अन्याय सहन्नँ । म अरूमाथि अन्याय गर्दिनँ ।

७. दिइएको अनुच्छेदलाई कर्म वा भाव वाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

बिसन र अनुपमाद्वारा पुस्तकालय गइयो । बिसनद्वारा कथाका किताब छानिए । अनुपमाद्वारा मौसम विज्ञानसम्बन्धी किताब छानियो । त्यसपछि (उनीहरूद्वारा) पुस्तकालयबाट बाहिर निस्कियो । (उनीहरूद्वारा) कलेजको भोजनालयमा पसियो । बिसनद्वारा दही चिउरा खाइयो । अनुपमाद्वारा चिउरा तरकारी खाइयो । त्यसपछि (उनीहरूद्वारा) कक्षाकोठामा आइयो । गुरूआमाद्वारा वाच्य पढाइयो ।

८. शुद्ध गरी लेख्नुहोस् :

(क) रेडीयो टीभी जस्ता सव्यद्रिस्य माध्एमबाट प्रसारित वा पत्रीका आदि छापामाध्यम बाट पर्काशित घटनाका ताजा विवरण समाचार हुन् ।

रेडियो र टिभी जस्ता श्रव्यदृश्य माध्यमबाट प्रसारित वा पत्रिका आदि छापा माध्यमबाट प्रकाशित घटनाका ताजा विवरण समाचार हुन् ।

(ख) जातीए बिभेद लैङ्गिक विभेद वर्ण वर्ग र क्षेत्रका नाममा रहेका विभेदमा पनी कमि आउँदै छ । तिन लाई पनि हटाउनुपर्छ । सङ्गीता जीले भनेजस्तै यशका लागि शिक्षाको खांचो छ ।

जातीय विभेद, लैङ्गिक विभेद, वर्ण, वर्ग र क्षेत्रका नाममा रहेका विभेदमा पनि कमी आउँदै छ । तिनलाई पनि हटाउनुपर्छ । सङ्गीताजीले भने जस्तै यसका लागि शिक्षाको खाँचो छ ।