वाच्य र वाच्य परिवर्तन (Voice and Voice Change) - नेपाली व्याकरण

नेपाली भाषामा एउटै कुरालाई भन्ने विभिन्न तरिकाहरू हुन्छन्। कसैले भन्छन्— "म भात खान्छु", कसैले भन्छन्— "मद्वारा भात खाइन्छ"। यसरी क्रियाको प्रयोगमा कर्ता, कर्म वा भावमध्ये कसको प्रधानता छ भनी बुझाउने व्याकरणिक कोटिलाई 'वाच्य' भनिन्छ।

१. वाच्यका प्रकारहरू (Types of Voice)

नेपाली व्याकरणमा वाच्य मुख्यतया ३ प्रकारका हुन्छन्:

क) कर्तृवाच्य (Active Voice)

यसमा कर्ता (काम गर्ने व्यक्ति) प्रधान हुन्छ। क्रियापद कर्ताको लिङ्ग, वचन र पुरुष अनुसार परिवर्तन हुन्छ।

• उदाहरण:

  • राम चिठी लेख्छ।

  • उनीहरू फुटबल खेल्छन्।

  • तिमी घर जाउ।

ख) कर्मवाच्य (Passive Voice)

यसमा कर्म (Object) प्रधान हुन्छ। क्रियापद कर्मको लिङ्ग, वचन र पुरुष अनुसार परिवर्तन हुन्छ। यो सकर्मक क्रिया (कर्म भएका वाक्य) मा मात्र सम्भव छ।

• उदाहरण:

  • रामद्वारा चिठी लेखिन्छ।

  • मद्वारा पुस्तक पढियो।

ग) भाववाच्य (Impersonal Voice)

यसमा न कर्ता प्रधान हुन्छ, न त कर्म। यसमा क्रियाको भाव वा अर्थ प्रधान हुन्छ। यो अकर्मक क्रिया (कर्म नभएका वाक्य) मा मात्र हुन्छ। भाववाच्यमा क्रिया जहिले पनि पुलिङ्ग, एकवचन र तृतीय पुरुषमा हुन्छ।

• उदाहरण:

  • म बसूँ? -> मद्वारा बसियोस्?

  • ऊ हाँस्यो। -> ऊद्वारा हाँसियो।

२. वाच्य परिवर्तनका 'गोल्डेन नियमहरू' (Rules for Change)

वाच्य परिवर्तन गर्दा विद्यार्थीहरूले अक्सर झुक्किने ठाउँहरूलाई यी ५ नियमले सजिलो बनाउँछन्:

1. विभक्ति थप्ने: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा लैजाँदा कर्तामा 'द्वारा', 'बाट' वा 'ले' विभक्ति थपिन्छ।

2. 'इ' प्रत्यय: धातुमा 'इ' थपेर क्रिया बनाइन्छ (जस्तै: पढ् + इ + छ = पढिन्छ)।

3. काल र पक्ष नफेर्ने: वाच्य बदल्दा क्रियाको काल र पक्ष परिवर्तन गर्नु हुँदैन। यदि वाक्य 'अपूर्ण' छ भने उत्तर पनि 'अपूर्ण' मै हुनुपर्छ।

4. कर्म नभए भाववाच्य: यदि वाक्यमा कर्म छैन भने त्यो सिधै 'भाववाच्य' मा जान्छ।

5. अनादरको प्रयोग: कर्मवाच्य र भाववाच्यमा क्रियापद प्रायः अनादर (Low Honorific) को रूपमा देखिन्छ।

३. वाच्य परिवर्तनको मास्टर टेबल (Quick Practice)

पदसङ्गति (Subject-Verb Agreement) - नेपाली व्याकरण

वाक्यमा प्रयोग भएका पदहरू (नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापद) बीचको पारस्परिक मेल वा सम्बन्धलाई 'पदसङ्गति' भनिन्छ। विशेषगरी कर्ता र क्रियाबीचको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरको मेल नै पदसङ्गति हो।

१. लिङ्गका आधारमा पदसङ्गति (Gender Agreement)

नेपाली भाषामा पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग अनुसार क्रियाको रूप फरक हुन्छ।

• नियम: कर्ता पुलिङ्ग भए क्रिया पनि पुलिङ्ग र कर्ता स्त्रीलिङ्ग भए क्रिया पनि स्त्रीलिङ्ग हुनुपर्छ।

  • पुलिङ्ग: भाइ घर जान्छ। (पढ्छ, खेल्यो, जानेछ)

  • स्त्रीलिङ्ग: बहिनी घर जान्छे। (पढ्छे, खेली, जानेछे)

• अपवाद: आदरार्थी शब्दहरू (तपाईं, हजुर, उहाँ) प्रयोग गर्दा लिङ्गको भेद हुँदैन।

  • उदाहरण: बुबा आउनुभयो। आमा आउनुभयो। (दुवैमा 'आउनुभयो' समान हुन्छ)

२. वचनका आधारमा पदसङ्गति (Number Agreement)

एकवचन र बहुवचन कर्ता अनुसार क्रियाको रूप बदलिन्छ।

• नियम १: एकवचन कर्ता भए क्रिया एकवचन र बहुवचन कर्ता भए क्रिया बहुवचन हुनुपर्छ।

  • एकवचन: केटो दौडन्छ।

  • बहुवचन: केटाहरू दौडन्छन्।

• नियम २: 'र' ले जोडिएका दुई वा दुईभन्दा बढी एकवचन नामहरू मिलेर बहुवचन बन्छन्।

  • उदाहरण: राम र श्याम बजार गए। (गयो होइन)

• नियम ३: आदर प्रकट गर्न एकवचन कर्ता भए पनि बहुवचन क्रियाको प्रयोग गरिन्छ।

  • उदाहरण: गुरु पाल्नुभयो। (यहाँ 'गुरु' एकजना भए पनि आदरका कारण बहुवचन क्रिया प्रयोग भयो)

३. पुरुषका आधारमा पदसङ्गति (Person Agreement)

नेपालीमा प्रथम, द्वितीय र तृतीय पुरुष अनुसार क्रियाको मेल हुनुपर्छ।

• विशेष नियम: यदि वाक्यमा फरक-फरक पुरुषका कर्ताहरू 'र' ले जोडिएर आएमा:

  1. प्रथम पुरुष (म/हामी) भएमा क्रिया प्रथम पुरुष बहुवचन (हामी) को हुन्छ।

     • उदाहरण: तिमी र म घर जान्छौँ।

  2. प्रथम पुरुष नभई द्वितीय पुरुष भएमा क्रिया द्वितीय पुरुष बहुवचन (तिमी/तपाईं) को हुन्छ।

     • उदाहरण: तँ र ऊ घर जाऊ।

४. आदरका आधारमा पदसङ्गति (Honorific Agreement)

नेपाली व्याकरणको यो सबैभन्दा सुन्दर र जटिल पक्ष हो। कर्ताको दर्जा अनुसार क्रियाको आदर स्तर मिल्नुपर्छ।

• अनादर (Low): तँ, भाइ, केटो (तँ खा, भाइ आयो)

• मध्यम आदर (Middle): तिमी, बहिनी, तिनी (तिमी खायौ, उनी आइन्)

• उच्च आदर (High): तपाईं, बुबा, शिक्षक (तपाईं खानुहुन्छ, शिक्षक आउनुभयो)

• अति उच्च आदर (Royal/Formal): हजुर, मौसुफ (हजुरले ज्युनार गरिबक्सियो)

५. केही विशेष अवस्था र झुक्किने ठाउँहरू

• पद र ओहदा: 'मन्त्री', 'डाक्टर', 'सम्पादक' जस्ता पदहरू प्रयोग गर्दा बहुवचन क्रिया (आदरका लागि) प्रयोग गरिन्छ।

  • उदाहरण: मन्त्री ज्यूले भाषण गर्नुभयो।

• निर्जीव वस्तु: निर्जीव वस्तु वा मान्छे बाहेकका प्राणीमा लिङ्ग भेद गरिँदैन।

  • उदाहरण: गाई चर्यो। बाख्रो कराउँछ। (पुलिङ्ग क्रिया नै बढी प्रचलित छ)

• समूहवाचक शब्द: समूह बुझाउने शब्द (हुँड, ताँती, फौज) सँग एकवचन क्रिया प्रयोग हुन्छ।

  • उदाहरण: कमिलाको ताँती गयो।

६. पदसङ्गतिको मास्टर अभ्यास (Checklist)

तपाईंको वाक्य शुद्ध छ कि छैन भनेर जाँच्न यी प्रश्नहरू सोध्नुहोस्:

1. कर्ता र क्रियाको लिङ्ग मिलेको छ?

2. के कर्ता धेरै छन्? छन् भने क्रिया बहुवचन भयो?

3. कर्तालाई दिनुपर्ने उचित सम्मान (आदर) क्रियामा झल्किएको छ?

4. के वाक्यमा 'म' र 'तिमी' सँगै छन्? छन् भने क्रिया 'हामी' जस्तै भयो?

शब्द निर्माण: उपसर्ग र प्रत्यय (Word Formation: Prefix and Suffix)

नेपाली भाषामा एउटै मूल शब्द (Root Word) बाट सयौँ नयाँ शब्दहरू बनाउन सकिन्छ। यो जादुमयी काम उपसर्ग र प्रत्ययले गर्छन्। यिनलाई व्याकरणमा 'आबद्ध रूपिम' भनिन्छ, किनकि यिनको आफ्नै स्वतन्त्र अर्थ नभए पनि शब्दसँग जोडिएपछि अर्थमा ठुलो परिवर्तन ल्याउँछन्।

१. उपसर्ग (Prefix)

शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने शब्दांशलाई उपसर्ग भनिन्छ। यसले मूल शब्दको अर्थलाई उल्टाइदिने, विशिष्ट बनाउने वा नयाँ अर्थ दिने काम गर्छ।

प्रमुख उदाहरणहरू र प्रयोग:

• अ (नकारात्मक अर्थ): अधर्म, अज्ञान, अपवित्र, असाध्य।

• अधि (माथि वा मुख्य): अधिपति, अधिकार, अधिराज, अधिराज्य।

• अनु (पछाडि वा समान): अनुभव, अनुमान, अनुशासन, अनुवाद।

• अभि (तर्फ वा राम्रो): अभिमान, अभिनन्दन, अभिभावक, अभिलेख।

• प्र (धेरै वा अगाडि): प्रयत्न, प्रगति, प्रहार, प्रदर्शन।

• वि (विशेष वा विपरीत): विज्ञान, विदेश, विनाश, विभाग।

• कु (नराम्रो): कुमार्ग, कुपुत्र, कुदृष्टि, कुवाच्य।

प्रो-टिप: यदि तपाईंले 'अधिपति' शब्द देख्नुभयो भने, यसमा 'अधि' उपसर्ग र 'पति' (मालिक) मूल शब्द हो भनी छुट्ट्याउन सक्नुहुन्छ।

२. प्रत्यय (Suffix)

शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने शब्दांशलाई प्रत्यय भनिन्छ। प्रत्यय दुई प्रकारका हुन्छन्:

१. कृत् प्रत्यय: धातु (Verb Root) को पछाडि लाग्ने। (जस्तै: पढ् + आइ = पढाइ)

२. तद्धित प्रत्यय: नाम, सर्वनाम वा विशेषणको पछाडि लाग्ने। (जस्तै: सहर + ई = सहरी)

प्रमुख उदाहरणहरू र प्रयोग:

• ईय (सम्बन्धित): लेखकीय, नाटकीय, राजकीय, प्रान्तीय।

• आइ (भाव वा क्रिया): लेखाइ, पढाइ, गराइ, हिँडाइ।

• इलो (विशेषण बनाउने): रसिलो, नुनिलो, हसिलो, खर्चिलो।

• इक (सम्बन्धित): सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, नैतिक।

• त (अवस्था): लिखित, पठित, चिन्तित, गर्वित।

• पन (भाव): पागलपन, ढिपीपन, नानीपन, एक्लोपन।

• एली (स्थान): पाल्पाली, नेपालगन्जेली, गाउँले।

३. उपसर्ग र प्रत्यय चिन्नु किन जरुरी छ?

१. शब्दको अर्थ बुझ्न: यदि तपाईंलाई 'आर्थिक' शब्दको अर्थ थाहा छैन भने, यसमा 'अर्थ' मूल शब्द र 'इक' प्रत्यय छ भन्ने थाहा पाउने बित्तिकै यसको सम्बन्ध 'पैसा वा धन' सँग छ भन्ने बुझिन्छ।

२. शुद्ध लेखन (Orthography): प्रत्यय लाग्दा धेरैजसो शब्दको ह्रस्व-दीर्घ (इ/ई) परिवर्तन हुन्छ। जस्तै: 'समाज' मा 'इक' लाग्दा 'सामाजिक' हुन्छ। यो नियम थाहा पाउँदा हिज्जे गल्ती हुँदैन।

३. शब्द भण्डार वृद्धि: एउटै शब्द 'हार' बाट उपसर्ग बदलेर 'प्रहार', 'आहार', 'विहार', 'उपहार' र 'संहार' जस्ता फरक अर्थका शब्दहरू बनाउन सकिन्छ।

४. अभ्यासका लागि केही नमुना (Practice Set)

तलका शब्दहरूबाट उपसर्ग/प्रत्यय र मूल शब्द छुट्ट्याउनुहोस्:

वाक्य परिवर्तन (Bakya Parivartan) - नेपाली व्याकरण

एउटा निश्चित अर्थ दिने वाक्यलाई त्यसको अर्थमा परिवर्तन नआउने गरी अर्को प्रकारको वाक्यमा बदल्ने प्रक्रियालाई 'वाक्य परिवर्तन' भनिन्छ। नेपाली व्याकरणमा मुख्यतया आदर, लिङ्ग, वचन र वाक्यको बनोटका आधारमा परिवर्तन गरिन्छ।

१. आदरका आधारमा वाक्य परिवर्तन (Honorific Transformation)

नेपाली भाषाको विशेषता नै आदर सत्कार हो। यसमा अनादरबाट उच्च आदर वा मध्यम आदरमा वाक्य बदल्नुपर्ने हुन्छ।

• अनादर: तँ घर जा।

• मध्यम आदर: तिमी घर जाऊ।

• उच्च आदर: तपाईं घर जानुहोस्।

• अति उच्च आदर: हजुर घर पाल्नुहोस्।

नियम: आदर बदल्दा कर्ता अनुसार क्रियापदको रूप (Suffixes) पनि अनिवार्य रूपमा बदल्नुपर्छ।

२. लिङ्ग र वचनका आधारमा परिवर्तन

• लिङ्ग परिवर्तन:

  • पुलिङ्ग: केटो गीत गाउँछ। -> स्त्रीलिङ्ग: केटी गीत गाउँछे।

  • पुलिङ्ग: भाइ स्कुल गयो। -> स्त्रीलिङ्ग: बहिनी स्कुल गई।

• वचन परिवर्तन:

  • एकवचन: ऊ पढ्दैछ। -> बहुवचन: उनीहरू पढ्दैछन्।

  • एकवचन: मैले काम गरेँ। -> बहुवचन: हामीले काम गर्यौँ।

३. अर्थ वा भावका आधारमा परिवर्तन

यस अन्तर्गत वाक्यलाई सकारात्मक (करण) बाट नकारात्मक (अकरण) वा प्रश्नवाचकमा बदलिन्छ।

• करण र अकरण (Affirmative & Negative):

  • करण: रामले भात खायो। -> अकरण: रामले भात खाएन।

  • करण: म बजार जान्छु। -> अकरण: म बजार जान्नँ।

• प्रश्नवाचक र घोषणात्मक:

  • घोषणात्मक: तिमी पढ्छौ। -> प्रश्नवाचक: के तिमी पढ्छौ?

४. बनोटका आधारमा वाक्य परिवर्तन (Structural Transformation)

यो परीक्षाका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण खण्ड हो। यसमा सरल वाक्यलाई संयुक्त वा मिश्र वाक्यमा र संयुक्त/मृश्रलाई सरलमा बदलिन्छ।

क) सरल वाक्यबाट संयुक्त वाक्यमा (Simple to Compound)

दुई वा दुईभन्दा बढी सरल वाक्यलाई 'र', 'तर', 'वा', 'पनि' जस्ता संयोजकले जोडेर संयुक्त वाक्य बनाइन्छ।

• सरल: ऊ आयो। ऊ सुत्यो।

• संयुक्त: ऊ आयो र सुत्यो।

ख) सरल वाक्यबाट मिश्र वाक्यमा (Simple to Complex)

एउटा मुख्य वाक्य र अर्को आश्रित उपवाक्यलाई 'जब-तब', 'भने', 'जसले-त्यसले' जस्ता सापेक्ष संयोजकले जोडिन्छ।

• सरल: पानी परेपछि खेती राम्रो हुन्छ।

• मृश्र: जब पानी पर्छ तब खेती राम्रो हुन्छ।

ग) वाक्य संश्लेषण (Synthesis)

धेरै साना वाक्यहरूलाई जोडेर एउटै वाक्य बनाउनुलाई संश्लेषण भनिन्छ।

• प्रश्न: राम घर गयो। रामले भात खायो। राम सुत्यो।

• संश्लेषण (सरल): राम घर गएर भात खाई सुत्यो।

५. वाक्य परिवर्तन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने 'प्रो-टिप्स'

1. काल र पक्ष अपरिवर्तित: वाक्य बदल्दा क्रियाको काल (Time) र पक्ष (Aspect) बदल्नु हुँदैन। 'गयो' लाई 'गइन्' बनाउन सकिन्छ तर 'जान्छ' बनाउन मिल्दैन।

2. अर्थको सुरक्षा: वाक्यको रूप बदलिए पनि त्यसले दिने मूल सन्देश वा अर्थ परिवर्तन हुनु हुँदैन।

3. असमान कर्ता: यदि दुई वाक्यमा कर्ता फरक छन् भने तिनीहरूलाई जोड्दा संयोजकको सही प्रयोग गर्नुपर्छ।

अभ्यासका लागि केही नमुना (Practice Set)

विराम चिह्न (Viram Chinha/Punctuation) - नेपाली व्याकरण

वाक्य लेख्दा वा बोल्दा अर्थलाई स्पष्ट पार्नका लागि जुन ठाउँमा जति समय रोकिनुपर्छ, सो बुझाउन प्रयोग गरिने सङ्केतहरूलाई 'विराम चिह्न' भनिन्छ। विराम चिह्नको प्रयोगले भाषामा स्पष्टता, शुद्धता र सौन्दर्य ल्याउँछ।

१. प्रमुख विराम चिह्नहरू र तिनको प्रयोग

नेपाली भाषामा प्रयोग हुने मुख्य विराम चिह्नहरू निम्न लिखित छन्:

क) पूर्णविराम (Full Stop - ।)

वाक्य पूरा भएपछि पूर्ण रूपमा रोकिनका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ। अङ्ग्रेजीमा डट (.) प्रयोग गरिए जस्तै नेपालीमा ठाडो धर्को (।) प्रयोग हुन्छ।

• उदाहरण: म बजार जान्छु। तिमी पढ्दैछौ।

ख) अल्पविराम (Comma - ,)

वाक्यको बिचमा थोरै समय रोकिनुपर्दा वा धेरै शब्दहरूलाई छुट्ट्याउनुपर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: राम, श्याम र हरि खेल्दैछन्।

• अर्थमा भिन्नता: "नपिट, छोडिदेऊ।" र "नपिट छोडिदेऊ।" (यहाँ एउटा कमाले अर्थ नै बदल्छ!)।

ग) अर्धविराम (Semi-colon - ;)

पूर्णविरामभन्दा कम र अल्पविरामभन्दा बढी समय रोकिनुपर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ। प्रायः एउटै वाक्यभित्र दुई स्वतन्त्र उपवाक्य जोड्न यसको प्रयोग हुन्छ।

• उदाहरण: ऊ धेरै पढ्छ; त्यसैले ऊ प्रथम हुन्छ।

घ) प्रश्नवाचक चिह्न (Question Mark - ?)

कुनै प्रश्न सोधिएको वाक्यको अन्त्यमा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: तिम्रो नाम के हो? के तिमी आज आउँछौ?

ङ) विस्मयादिबोधक चिह्न (Exclamation Mark - !)

हर्ष, शोक, घृणा, अचम्म वा सम्बोधन प्रकट गर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: आहा! कस्तो राम्रो फूल। छि! कस्तो फोहोर।

२. विशेष चिह्नहरू र तिनको भूमिका

च) उद्धरण चिह्न (Quotation Marks - ' ' वा " ")

कसैको भनाइलाई जस्ताको तस्तै राख्दा वा कुनै विशेष शब्दलाई जोड दिन यसको प्रयोग गरिन्छ।

• एकहोरो (' '): 'मुनामदन' लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कृति हो।

• दोहोरो (" "): शिक्षकले भन्नुभयो, "सधैँ सत्य बोल।"

छ) कोष्ठक चिह्न (Bracket - ( ) )

कुनै शब्दको अर्थ स्पष्ट पार्न वा विकल्प दिन यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: उनी भानुभक्त (आदिकवि) को जन्मथलो गए।

ज) निर्देशक चिह्न (Dash - —)

कुनै कुराको व्याख्या गर्न वा उदाहरण दिनुअघि यसको प्रयोग गरिन्छ।

• उदाहरण: नामका पाँच प्रकार छन् — व्यक्तिवाचक, जातिवाचक...

३. विराम चिह्न प्रयोग गर्दा हुने सामान्य गल्तीहरू

१. पूर्णविरामको स्थान: धेरैले प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा पनि पूर्णविराम लगाउँछन्, जुन गलत हो। २. सम्बोधनमा अल्पविराम: कसैलाई बोलाउँदा (सम्बोधन गर्दा) अल्पविराम लगाउन बिर्सनु हुँदैन। जस्तै: "आमा, म आएँ।" ३. संयोजक र अल्पविराम: 'र', 'वा', 'अथवा' जस्ता संयोजकहरू आउनुअघि सामान्यतया अल्पविरामको आवश्यकता पर्दैन।

४. अभ्यास: विराम चिह्न लगाउनुहोस्

प्रश्न: अहो राम तिमी कहिले आयौ तिमीले त भनका पनि थिएनौ नि उत्तर: अहो! राम, तिमी कहिले आयौ? तिमीले त भनेका पनि थिएनौ नि!

पदयोग र पदवियोग (Word Joining and Splitting) - नेपाली व्याकरण

नेपाली भाषामा शब्दहरूलाई नियमपूर्वक जोडेर लेख्नुलाई 'पदयोग' भनिन्छ भने छुट्ट्याएर लेख्नुलाई 'पदवियोग' भनिन्छ। मानक नेपाली लेखनका लागि यी नियमहरू पालना गर्नु अनिवार्य छ।

१. पदयोग (शब्द जोडेर लेख्ने अवस्था)

यी अवस्थाहरूमा शब्दहरूलाई अनिवार्य रूपमा जोडेर लेख्नुपर्छ:

क) विभक्ति चिह्नहरू (Case Endings)

नाम वा सर्वनामसँग जोडिने विभक्तिहरू (ले, लाई, बाट, को, मा आदि) सधैँ जोडिन्छन्।

• उदाहरण: रामले, घरमा, उसलाई, मबाट।

ख) नामयोगी शब्दहरू (Post-positions)

नाम वा सर्वनामको पछाडि आउने नामयोगीहरू जोडेर लेखिन्छ।

• उदाहरण: घरभित्र, टेबुलमाथि, भाइसित, देशप्रति।

• अपवाद: यदि नामयोगी धेरै लामो छ वा अगाडि नै अर्को विभक्ति छ भने छुट्ट्याउन सकिन्छ। (जस्तै: घरको अगाडि)।

ग) समस्त शब्दहरू (Compound Words)

समास भएर बनेका शब्दहरूलाई पदयोग गर्नुपर्छ।

• उदाहरण: देशभक्त, आमाबाबु, त्रिलोक, वनवास, लम्बकर्ण।

घ) उपसर्ग र प्रत्यय (Prefix/Suffix)

उपसर्ग र प्रत्यय लागेका शब्दहरू सधैँ जोडिएर आउँछन्।

• उदाहरण: अज्ञान, उपकार, पढाइ, मानवीय, लेक्रे।

ङ) द्वित्व शब्दहरू (Reduplicated Words)

एउटै शब्द दोहोरिएर बनेका शब्दहरू जोडेर लेखिन्छ।

• उदाहरण: घरघर, रातोरातो, कोहीकोही, सानोसानो।

२. पदवियोग (शब्द छुट्ट्याएर लेख्ने अवस्था)

यी अवस्थाहरूमा शब्दहरूलाई छुट्ट्याएर लेख्नुपर्छ:

क) क्रियापदका पदहरू (Verbs)

मुख्य क्रिया र सहायक क्रियाहरू प्रायः छुट्ट्याएर लेखिन्छ।

• उदाहरण: ऊ घर गएको छ। हामी पढ्दै थियौँ।

ख) निपातहरू (Particles)

वाक्यमा प्रयोग हुने निपातहरूलाई सधैँ छुट्टै लेख्नुपर्छ।

• उदाहरण: म त घर जान्छु। उसले नै भनेको हो। तिमी पो आयौ।

ग) संयोजकहरू (Conjunctions)

दुई शब्द वा वाक्य जोड्ने संयोजकहरू छुट्टै लेखिन्छ।

• उदाहरण: राम र श्याम। म आएँ तर ऊ गएन।

घ) विशेषण र नाम

विशेषण र त्यसले बुझाउने नामलाई छुट्टै लेख्नुपर्छ।

• उदाहरण: सेतो हिमाल, अग्लो रुख, असल मान्छे।

३. केही विशेष झुक्किने नियमहरू (Special Cases)

१. 'को' र 'का' को प्रयोग: 'रामको' जोडिन्छ तर 'रामको भाइ' लेख्दा 'को' र 'भाइ' बीच पदवियोग हुन्छ। २. नामयोगी र निपातको द्वन्द्व: "घरभित्र" जोडिन्छ (नामयोगी), तर "घर त" छुट्टिन्छ (निपात)। ३. बहुवचन चिन्ह: 'हरू' लाई नाम वा सर्वनामसँग जोडेर लेखिन्छ। * उदाहरण: मान्छेहरू, उनीहरू, किताबहरू।

४. पदयोग र पदवियोगको महत्त्व

शुद्ध नेपाली लेखनका लागि यो खण्ड मेरुदण्ड हो। पदयोग र पदवियोग नमिल्दा वाक्यको संरचना बिग्रनुका साथै पाठकलाई बुझ्न पनि गाह्रो हुन्छ। विशेषगरी सरकारी कामकाज र शैक्षिक लेखनमा यसको ठुलो महत्त्व छ।