समास र विग्रह (Samas and Vigrah) - नेपाली व्याकरण

नेपाली भाषामा थोरै शब्दमा धेरै अर्थ बुझाउन 'समास' प्रक्रियाको ठुलो भूमिका हुन्छ। यसले भाषालाई छरितो र मिठो बनाउँछ।

१. परिभाषा (Definition)

• समास: दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दहरू मिलेर एउटा नयाँ स्वतन्त्र शब्द बन्ने प्रक्रियालाई 'समास' भनिन्छ। (जस्तै: वनमा बास = वनवास)

• विग्रह: समास भएर बनेको एउटै शब्द (समस्त शब्द) लाई फेरि अर्थ खुल्ने गरी छुट्याउने प्रक्रियालाई 'विग्रह' भनिन्छ। (जस्तै: वनवास = वनमा बास)

२. समासमा हुने दुई पदहरू

समासमा मुख्यतया दुईवटा पद हुन्छन्: १. पूर्वपद: अगाडि रहने शब्द। २. उत्तरपद: पछाडि रहने शब्द। उदाहरण: 'राजपुत्र' मा 'राज' पूर्वपद हो भने 'पुत्र' उत्तरपद हो।

३. समासका प्रकारहरू (Types of Samas)

नेपाली व्याकरणमा मुख्यतया ६ प्रकारका समासहरू छन्:

क) तत्पुरुष समास (Tatpurusha Samas)

यसमा उत्तरपद (पछाडिको शब्द) को अर्थ प्रधान हुन्छ। विग्रह गर्दा यसमा विभक्ति (ले, लाई, बाट, को, मा आदि) लोप हुन्छ।

• विग्रह: देशको भक्त = देशभक्त (षष्ठी तत्पुरुष)

• विग्रह: शरणमा आएको = शरणागत (सप्तमी तत्पुरुष)

• विग्रह: खुट्टाले तान्ने = खुट्टातान्ने (तृतीया तत्पुरुष)

ख) कर्मधारय समास (Karmadharaya Samas)

यसमा एउटा पदले अर्को पदको विशेषता (विशेषण-विशेष्य) वा उपमा बुझाउँछ।

• विग्रह: नीलो छ जुन आकाश = नीलाकाश

• विग्रह: महान् छ जो आत्मा = महात्मा

• विग्रह: चन्द्रमा जस्तै मुख = चन्द्रमुख

ग) द्विगु समास (Dvigu Samas)

पूर्वपदमा सङ्ख्या (Number) बुझाउने शब्द हुन्छ र यसले समूहको अर्थ दिन्छ।

• विग्रह: तीन लोको समूह = त्रिलोक

• विग्रह: सात ऋषिको समूह = सप्तर्षि

• विग्रह: चार दिशाको समूह = चौतर्फी

घ) द्वन्द्व समास (Dvandva Samas)

यसमा दुवै पदको अर्थ उत्तिकै प्रधान हुन्छ। विग्रह गर्दा 'र', 'वा', 'अथवा' प्रयोग गरिन्छ।

• विग्रह: आमा र बाबु = आमाबाबु

• विग्रह: सुख र दुःख = सुखदुःख

• विग्रह: भात वा तिहुन = भाततिहुन

ङ) अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas)

यसमा पूर्वपद अव्यय हुन्छ र समस्त शब्दले क्रियायोगीको काम गर्छ।

• विग्रह: शक्ति अनुसार = यथाशक्ति

• विग्रह: हरेक दिन = दिनदिनै

• विग्रह: नपत्याउँदो गरी = अन्तरकुन्तर

च) बहुव्रीहि समास (Bahuvrihi Samas)

यसमा रहेका कुनै पनि पदको अर्थ प्रधान नभई अर्कै तेस्रो अर्थ (बाहिरी अर्थ) प्रधान हुन्छ।

• विग्रह: चार वटा मुख छन् जसका (ब्रह्मा) = चतुर्मुख

• विग्रह: लामो छ कान जसको (हात्ती) = लम्बकर्ण

• विग्रह: दश वटा टाउका छन् जसका (रावण) = दशानन

४. समास पहिचान गर्ने 'प्रो-टिप्स' (Pro-Tips)

१. सङ्ख्या आए: आँखा चिम्लेर 'द्विगु' (यदि समूह बुझाएमा) वा 'बहुव्रीहि' (यदि अर्कै अर्थ लागेमा) सोच्नुहोस्। २. विशेषता आए: त्यो 'कर्मधारय' हो। ३. विभक्ति हराए: त्यो 'तत्पुरुष' हो। ४. उल्टो-सुल्टो शब्द जोडिए: त्यो 'द्वन्द्व' हो।