शब्द निर्माण: उपसर्ग र प्रत्यय (Word Formation: Prefix and Suffix)

नेपाली भाषामा एउटै मूल शब्द (Root Word) बाट सयौँ नयाँ शब्दहरू बनाउन सकिन्छ। यो जादुमयी काम उपसर्ग र प्रत्ययले गर्छन्। यिनलाई व्याकरणमा 'आबद्ध रूपिम' भनिन्छ, किनकि यिनको आफ्नै स्वतन्त्र अर्थ नभए पनि शब्दसँग जोडिएपछि अर्थमा ठुलो परिवर्तन ल्याउँछन्।

१. उपसर्ग (Prefix)

शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने शब्दांशलाई उपसर्ग भनिन्छ। यसले मूल शब्दको अर्थलाई उल्टाइदिने, विशिष्ट बनाउने वा नयाँ अर्थ दिने काम गर्छ।

प्रमुख उदाहरणहरू र प्रयोग:

• अ (नकारात्मक अर्थ): अधर्म, अज्ञान, अपवित्र, असाध्य।

• अधि (माथि वा मुख्य): अधिपति, अधिकार, अधिराज, अधिराज्य।

• अनु (पछाडि वा समान): अनुभव, अनुमान, अनुशासन, अनुवाद।

• अभि (तर्फ वा राम्रो): अभिमान, अभिनन्दन, अभिभावक, अभिलेख।

• प्र (धेरै वा अगाडि): प्रयत्न, प्रगति, प्रहार, प्रदर्शन।

• वि (विशेष वा विपरीत): विज्ञान, विदेश, विनाश, विभाग।

• कु (नराम्रो): कुमार्ग, कुपुत्र, कुदृष्टि, कुवाच्य।

प्रो-टिप: यदि तपाईंले 'अधिपति' शब्द देख्नुभयो भने, यसमा 'अधि' उपसर्ग र 'पति' (मालिक) मूल शब्द हो भनी छुट्ट्याउन सक्नुहुन्छ।

२. प्रत्यय (Suffix)

शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने शब्दांशलाई प्रत्यय भनिन्छ। प्रत्यय दुई प्रकारका हुन्छन्:

१. कृत् प्रत्यय: धातु (Verb Root) को पछाडि लाग्ने। (जस्तै: पढ् + आइ = पढाइ)

२. तद्धित प्रत्यय: नाम, सर्वनाम वा विशेषणको पछाडि लाग्ने। (जस्तै: सहर + ई = सहरी)

प्रमुख उदाहरणहरू र प्रयोग:

• ईय (सम्बन्धित): लेखकीय, नाटकीय, राजकीय, प्रान्तीय।

• आइ (भाव वा क्रिया): लेखाइ, पढाइ, गराइ, हिँडाइ।

• इलो (विशेषण बनाउने): रसिलो, नुनिलो, हसिलो, खर्चिलो।

• इक (सम्बन्धित): सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, नैतिक।

• त (अवस्था): लिखित, पठित, चिन्तित, गर्वित।

• पन (भाव): पागलपन, ढिपीपन, नानीपन, एक्लोपन।

• एली (स्थान): पाल्पाली, नेपालगन्जेली, गाउँले।

३. उपसर्ग र प्रत्यय चिन्नु किन जरुरी छ?

१. शब्दको अर्थ बुझ्न: यदि तपाईंलाई 'आर्थिक' शब्दको अर्थ थाहा छैन भने, यसमा 'अर्थ' मूल शब्द र 'इक' प्रत्यय छ भन्ने थाहा पाउने बित्तिकै यसको सम्बन्ध 'पैसा वा धन' सँग छ भन्ने बुझिन्छ।

२. शुद्ध लेखन (Orthography): प्रत्यय लाग्दा धेरैजसो शब्दको ह्रस्व-दीर्घ (इ/ई) परिवर्तन हुन्छ। जस्तै: 'समाज' मा 'इक' लाग्दा 'सामाजिक' हुन्छ। यो नियम थाहा पाउँदा हिज्जे गल्ती हुँदैन।

३. शब्द भण्डार वृद्धि: एउटै शब्द 'हार' बाट उपसर्ग बदलेर 'प्रहार', 'आहार', 'विहार', 'उपहार' र 'संहार' जस्ता फरक अर्थका शब्दहरू बनाउन सकिन्छ।

४. अभ्यासका लागि केही नमुना (Practice Set)

तलका शब्दहरूबाट उपसर्ग/प्रत्यय र मूल शब्द छुट्ट्याउनुहोस्: