शब्दभण्डार

१. शब्द र अर्थका बिचमा जोडा मिलाउनुहोस् :

२. पाठमा प्रयोग भएका दिइएका शब्दको अर्थ पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

३. दिइएका शब्दको उस्तै अर्थ दिने शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

४. दिइएका अनेकार्थक शब्दलाई फरक फरक अर्थ दिने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

उत्तर
१. शिक्षकले विद्यार्थीको उत्तर सही ठहर गर्नुभयो ।
२. उत्तर दिशाबाट चिसो हावा चल्दै थियो ।

खरी
१. किसानले खरीको बोट काटेर दाउरा बनाए ।
२. कालो पाटीमा खरीले लेख्दा अक्षर प्रस्ट देखिन्छ ।

गोल
१. चन्द्रमा टाढाबाट गोल देखिन्छ ।
२. अन्तिम मिनेटमा गरिएको गोलले खेल जितियो ।

जग
१. बलियो जग भएमा भवन दीगो हुन्छ ।
२. यात्रामा मैले जगबाट पानी पिएँ ।

तान
१. तानमा बुनेको कपडा टिकाउ हुन्छ ।
२. भारी बोरा तान्दा उसले निकै बल लगायो ।

तर
१. दहीको तरबाट घ्यू बनाइन्छ ।
२. खोलाको तर निकै चिप्लो थियो ।

पत्र
१. उसले विदेशबाट पठाएको पत्र पाएँ ।
२. बिहानै पत्रपत्रिका पढ्ने बानी राम्रो हो ।

वर
१. मेरो घर नजिकै नारायणी वर बग्छ ।
२. चौतारीमा पुरानो वरको रुख उभिएको छ ।

बाली
१. यस वर्ष धानको बाली राम्रो भयो ।
२. गाई बारी पसेर बाली खाइदियो ।

रहर
१. मलाई पहाड चढ्ने रहर छ ।
२. रहरको दाल बजारमा दुर्लभ हुन्छ ।

साँचो
१. साँचो कुरा बोल्न हिम्मत चाहिन्छ ।
२. ढोकाको साँचो हराएकाले समस्या भयो ।

सुर
१. ऊ आफ्नै सुरमा निर्णय गर्छ ।
२. गीतको सुर मिल्दा सुनिन रमाइलो हुन्छ ।

हार
१. परिश्रम नगरे हार निश्चित हुन्छ ।
२. उनले आमालाई सुनको हार उपहार दिए ।

जाली
१. ऊ निकै जाली मान्छे रहेछ ।
२. जाली कागजात प्रयोग गर्नु अपराध हो ।

५. दिइएका शब्दको श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द लेख्नुहोस् :

६. दिइएका शब्दको समूहवाचक शब्द लेख्नुहोस् :

७. शिक्षकसँग सोधेर दिइएका प्रतीकात्मक शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् :

छेपारो –
रङ बदल्ने, समयअनुसार विचार वा व्यवहार बदल्ने, अवसरवादी

कुवेर –
अत्यन्त धनी, सम्पत्तिको मालिक, ऐश्वर्यवान व्यक्ति

रामराज्य –
सम्पन्न र सुखी राज्य, न्यायपूर्ण शासन, आदर्श समाज

दुर्वासा –
रिसाहा, क्रोधी, सानो कुरामा आक्रोशित हुने व्यक्ति

दधिची –
त्यागी, बलिदानी, समाजका लागि आफूलाई समर्पण गर्ने व्यक्ति

सुदामा –
गरिब, निर्धन, सादा जीवन बिताउने मित्र

भीष्म –
भयानक, कठोर, अटल प्रतिज्ञा गर्ने व्यक्ति

बाँदर –
आफ्नो घर बिगार्ने अरुको पनि बनाउन नदिने, अव्यवस्थित स्वभावको व्यक्ति

साँढे –
मिचाहा, बल प्रयोग गर्ने, दबदबा देखाउने व्यक्ति

जुको –
परजीवी, अरुको श्रममा बाँच्ने, शोषक व्यक्ति

सावित्री –
सती, पतिव्रता, निष्ठावान पत्नी

गङ्गा –
पवित्रता, शुद्धता, पापनाशक

स्याल –
बाठो, चालाक, छलकपट गर्ने व्यक्ति

ब्वाँसो –
धूर्त, क्रूर, मौका पर्खेर आक्रमण गर्ने स्वभाव

आकाश –
रित्तो, विशाल, असीमित, भावनात्मक रूपमा खाली

एकलव्य –
लगनशील, अनुशासित, आत्मप्रेरित साधक

मौरी –
परिश्रमी, मेहनती, निरन्तर श्रम गर्ने व्यक्ति

लक्ष्मण रेखा –
सीमा, मर्यादा, नाघ्न नहुने नियम

महाभारत –
लडाइँ, झगडा, ठूलो विवाद वा द्वन्द्व

कर्ण –
दानी, उदार, त्यागी, सहयोगी व्यक्ति

भेडो –
मूर्ख, विवेकहीन, अरुको पछि लाग्ने व्यक्ति

कुम्भकर्ण –
सुताहा, अल्छी, अत्यधिक निद्रालु

भगीरथ –
कठिन प्रयास गर्ने, अदम्य साहसका साथ काम गर्ने व्यक्ति

विदुर –
ज्ञानी, विवेकी, नीति जान्ने व्यक्ति

युधिष्ठिर –
धर्मात्मा, सत्यवादी, नैतिक आचरण भएको व्यक्ति

शकुनि –
कपटी, षड्यन्त्रकारी, चालबाज व्यक्ति

नारद –
कुरौटे, समाचार फैलाउने, झगडा लगाउने व्यक्ति

८. कक्षामा छलफल गरी दिइएका सिङ्गो शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् :

शाकाहारी –
फलफूल, सागसब्जी र अन्नजन्य खाना मात्र खाने, माछामासु नखाने व्यक्ति

मांसाहारी –
माछा, मासु लगायत जनावरजन्य खाना खाने व्यक्ति

पुङमाङ –
दुवै छेउ खुला रहेको ढुङ्ग्रो वा भाँडो

गृहस्थी –
परिवारसहित घरधन्दा गरेर जीवन बिताउने व्यक्ति

अल्लारे –
अपरिपक्व अवस्था भएको, जिम्मेवारीबोध नदेखिने

पेवा –
व्यक्तिगत स्वामित्वको सम्पत्ति

दशक –
लगातार दस वर्षको समयावधि

शताब्दी –
एक सय वर्ष बराबरको अवधि

सहस्राब्दी –
एक हजार वर्षको लामो समय

शाश्वत –
कहिल्यै नष्ट नहुने, सधैं टिकिरहने

वात्सल्य –
आमा–बुबाले सन्तानप्रति देखाउने माया र करुणा

न्वाँगी –
नयाँ धान पाकेपछि देवता वा पितृलाई अर्पण गरी खाइने दही–चामल

नाबालक –
कानुनअनुसार वयस्क उमेर नपुगेको बालक

लैनो –
भर्खरै बच्चा पारेको गाई वा भैंसी

बकेर्नो –
दुध सुक्न लागेकी दुहुनो जनावर

सत्पात्र –
असल आचरण भएको योग्य व्यक्ति

आद्योपान्त –
कामको सुरुवातदेखि अन्त्यसम्म

क्षितिज –
आकाश र पृथ्वी जोडिएको जस्तो देखिने टाढाको रेखा

उपवास –
धार्मिक वा अन्य कारणले खाना नखाई बस्ने व्रत

सर्वभक्षी –
खानायोग्य र अखानायोग्य छुट्याउन नसकी सबै खाने

ढडिया –
माछा समात्न प्रयोग गरिने पासो जस्तो उपकरण

अभेद्य –
छेड्न वा भत्काउन नसकिने

कटुभाषी –
कडा र अपमानजनक बोली बोल्ने व्यक्ति

अल्पभाषी –
थोरै भाषा मात्र जान्ने व्यक्ति

मृदुभाषी –
नम्र, मीठो र सभ्य भाषा प्रयोग गर्ने व्यक्ति

बहुभाषी –
धेरै भाषा बोल्न सक्ने व्यक्ति

बहुरूपी –
समयअनुसार विभिन्न रूप वा स्वभाव देखाउने

अघोरी –
खानापानमा भेद नगर्ने, जे पायो त्यही खाने

कायममुकायम –
अस्थायी रूपमा जिम्मेवारी सम्हाल्ने व्यक्ति

कार्यवाहक –
कुनै पदाधिकारीको अनुपस्थितिमा नियमअनुसार अस्थायी रूपमा काम गर्ने कर्मचारी

पर्म –
गाउँघरमा पालैपालो एकअर्काको काम गरिदिने परम्परा

अवर्णनीय –
शब्दमा व्यक्त गर्न नसकिने

अव्यक्त –
स्पष्ट रूपमा नदेखिएको वा नबोलेको

थाती –
भविष्यका लागि राखिएको जमानत वा धरौटी

कलस्यौली –
विवाहमा कलश बोकी जन्तीमा सहभागी हुने युवती

अलौकिक –
साधारण संसारभन्दा बाहिरको, असामान्य वा दैवी

९. अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित तलका शब्दलाई शब्दकोशीय अनुक्रममा मिलाई लेख्नुहोस् र तिनको अर्थ पनि पत्ता लगाउनुहोस् :

बोध र अभिव्यक्ति

१. 'एक चिहान' उपन्यासको पहिलो परिच्छेद पढ्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) अष्टनारानले श्रीमती, छोराहरू र छोरीलाई के भनेर सम्झाउँछन् ?

(ख) अष्टनारानले आफ्नो काजकिरियाका लागि कस्तो बन्दोबस्त मिलाएका छन् ?

२. दिइएका बुँदालाई समेटेर 'एक चिहान' उपन्यासको परिच्छेद दुई र तीनको सार लेख्नुहोस् :

३. तलको उपन्यास अंश पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : प्रश्नहरू

(क) प्रेम हुन केही गाह्रो छैन भन्नुको तात्पर्य के हो ?

प्रेमले जाति, भाषा, भौगोलिक दूरी वा अन्य बाधा नहेरी तुरुन्तै जन्मिन सक्छ भन्ने अर्थ।

(ख) दिइएको उपन्यास अंशमा प्रेमका सम्बन्धमा कसरी व्याख्या गरिएको छ ?

४. अष्टनारानले मर्ने वेलामा आफ्ना छोरालाई किसानको सिद्धान्तका बारेमा बताएका छन् । उनले बताएका किसानका सिद्धान्त के के हुन्, उपन्यासको छैटौँ परिच्छेद पढी उत्तर लेख्नुहोस् ।

अष्टनारानले मर्ने बेलामा आफ्ना छोराहरूलाई किसानको जीवन र कार्यप्रतिको दृष्टिकोणका विषयमा गम्भीर रूपमा सम्झाएका थिए। उनले स्पष्ट पारे कि किसानहरू संसारका अन्नदाता हुन् र उनीहरूको निरन्तर परिश्रम र श्रमको एक एक थोपाबाट मात्र अन्न उत्पादन हुन्छ। किसानको मिहिनेतले मात्र समाजको अस्तित्व टेकेको हुन्छ, किनभने मानिसको भोजन, जीवन र समाजको समृद्धि किसानको उत्पादनमा निर्भर छ।

अष्टनारानले भने, किसानको परिश्रमलाई हल्का मान्नु हुँदैन। यदि किसानले आफ्नो कार्यमा ध्यान दिन छोड्यो वा अल्छी भयो भने न केवल किसानको व्यक्तिगत जीवनमा असर पर्छ, बरु समाज र मानवताको अस्तित्वमा समेत नकारात्मक प्रभाव पर्छ। उनले आफ्ना छोरालाई सम्झाए कि असार महिनाको पूजा पालना गर्नु किसानको धर्म हो। असार बिग्रिए भने एक वर्षको कृषिजन्य फसलको सौभाग्य बिग्रिन्छ र यसले समग्र जीवनमा अस्थिरता ल्याउँछ।

त्यसैगरी अष्टनारानले शिक्षा दिए कि किसानले जहिले पनि कृषि कर्ममा तल्लीन रहनुपर्छ र आफ्नो कर्मलाई इमानदारीपूर्वक गर्नु पर्छ। किसानको जीवन निरन्तर परिश्रम, धैर्य, ईमानदारी र जिम्मेवारीमा आधारित हुन्छ। कुनै पनि अवस्थामा आलस्य वा अनियमितता गर्नु हुँदैन। उनले छोराहरूलाई भने कि कृषि कर्ममा नियमितता, परिश्रम र कर्तव्यपरायणता पालना गर्नु मात्र वास्तविक सफल किसानको चिन्ह हो।

सारांशमा, अष्टनारानले आफ्नो अन्तिम समयमा छोरालाई किसानको धर्म, परिश्रम, मेहनत र जिम्मेवारीको महत्व बुझेका भएर जीवनमा सदैव कर्मठ, अनुशासित र कृषि प्रति समर्पित रहन प्रेरित गरे। उनले आफ्नो अनुभव र जीवनदर्शनबाट सिकाएको यो सिद्धान्तले भविष्यका पुस्तालाई मात्र होइन, समाजलाई पनि जिम्मेवार, परिश्रमी र समृद्ध बनाउने सन्देश दिन्छ। 

५. मरेपछि गरिने काजक्रिया र दानदक्षिणासम्बन्धी अष्टनारानको विचारसँग तपाईंको सहमति वा विमति के छ, तर्कसहित लेख्नुहोस् ।

अष्टनारानले मरेपछि गरिने काजक्रिया, भोजभतेर, दानदक्षिणा र विचाः जस्ता परम्परागत प्रथाप्रति आलोचनात्मक दृष्टि राखेका छन्। उनका अनुसार यी अनावश्यक प्रथा गरिब जनतालाई थप शोषणमा पार्ने काम मात्र गर्छन्। अष्टनारानले आफ्नो छोरालाई सिकाएका छन् कि मृत्यु पछि हुने काजक्रिया सरल र व्यावहारिक हुनु पर्छ; अनावश्यक खर्च, भोजभतेर र धनको प्रदर्शनी केवल सामाजिक आडम्बरका लागि हुँदैन।

मेरो दृष्टिले, म अष्टनारानसँग पूर्ण रूपमा सहमत छु। किनभने हाम्रो समाजमा यस्ता परम्पराले गरिबलाई अझ गरिब बनाउने र समाजमा असमानता बढाउने काम गर्छ। उदाहरणका लागि, विवाह, काजक्रिया वा अन्य धार्मिक अनुष्ठानमा अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्तिले सामान्य जनताको आर्थिक अवस्था बिगार्दछ। यसले सामाजिक समानता र विकासलाई रोक्छ। अतः, अष्टनारानले जस्तो सोच राखेका छन्—व्यर्थका प्रथाहरू हटाएर केवल आवश्यक र उपयोगी परम्परा अपनाउनु—त्यो यथार्थपरक र समाज सुधारमुखी विचार हो।

समग्रमा, म मान्दछु कि काजक्रिया र दानदक्षिणा सरल, आर्थिक रूपमा सम्भव र सबैलाई सुलभ हुने तरिकाले मात्र गरिनु पर्छ। यसले गरिब र धनीको बीचको असमानता घटाउँछ, अनावश्यक शोषण रोक्छ र सामाजिक न्याय स्थापित गर्छ।

६. 'एक चिहान' उपन्यासमा नेपाली समाजको कस्तो अवस्थाको चित्रण गरिएको छ, वर्णन गर्नुहोस् ।

'एक चिहान' उपन्यासहृदय चन्द्र सिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६) द्वारा रचित सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। यसले काठमाडौं उपत्यकामा २०११ सालको समयमा रहेको समाजको यथार्थ चित्रण गरेको छ। उपन्यासले देखाएको समाज दुई वर्गमा विभाजित छ—धनी र गरिब। धनी वर्ग आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न, मोजमस्ती गर्न र शक्ति प्रदर्शन गर्न विभिन्न उपायहरू अपनाउँछ। उनीहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, र प्रशासनिक पहुँचको दुरुपयोग गर्दै गरिबको श्रम र पसिनाबाट फाइदा उठाउँछन्।

त्यस्तै गरी, उपन्यासले गरिब वर्गको दैनिकी, कठिन जीवन र शोषण देखाएको छ। किसान, मजदुर र सामान्य निम्नवर्गीय व्यक्तिहरूले दिनरात मिहिनेत गरे तापनि जीवनयापनको लागि संघर्ष गर्नुपर्छ। उनीहरूको घरबार, स्वास्थ्य र जीवन असुरक्षित हुन्छ। जातीय विभेद, रुढिवादी सोच र सामाजिक असमानताका कारण गरिब वर्ग प्रायः शोषित र भोकभोकै रहने अवस्था उत्पन्न हुन्छ।

उपन्यासले समाजमा प्रचलित अनावश्यक परम्परा—जस्तै बाबुआमाको काजक्रिया, दाइजो, भोजभतेर—ले गरिबलाई अझ गरिब बनाउने र धनाढ्य वर्गलाई शक्ति प्रदर्शन गर्ने माध्यम बनेको देखाएको छ। गोदत्तप्रसाद र सुब्बा सुरमान जस्ता पात्रहरू शोषक, धूर्त र स्वार्थी चरित्रको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनीहरूले गरिबलाई सहयोग गरेको जस्तो देखाउने तर असलमा शोषण गर्ने प्रवृत्ति राखेका छन्।

सारांशमा, 'एक चिहान'ले नेपाली समाजमा देखिएका आर्थिक, सामाजिक र जातीय असमानता, परम्परागत कुसंस्कार र शोषणको यथार्थ चित्रण गरेको छ। उपन्यासले सामाजिक जागरण, प्रगतिशील विचार र अनावश्यक परम्परा हटाएर असल समाजको निर्माण गर्न पाठकलाई सन्देश दिन खोजेको छ।

७. 'एक चिहान' उपन्यासका आधारमा दिइएका पात्रको चरित्र चित्रण गर्नुहोस् :

(क) शिवनारान
शिवनारान अष्टनारानको जेठो छोरो हुन् र उपन्यासका प्रमुख पुरुष पात्र हुन्। उनले सुरुदेखि अन्त्यसम्म किसान वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छन्। शिवनारान इमानदार, कर्मठ, विवेकी, परिश्रमी र जागरुक छन्। उनी अन्यायको विरोध गर्ने व्यक्तित्वका धनी हुन् र समाज सुधार तथा किसानहरूको हितमा सक्रिय भूमिका खेल्छन्। शिवनारानले बाबुको सम्मान गर्छन् र बाबुको शिक्षाले उनलाई प्रगतिशील दृष्टिकोण दिएका छन्। उनी एक असल पति, असल दाजु र जिम्मेवार अभिभावकको रूपमा प्रस्तुत छन्। उपन्यासमा उनी मुख्य नायकको भूमिका खेल्दै निम्नवर्गीय पुरुष पात्रको संघर्ष, मेहनत र सामाजिक जागरणको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

(ख) रञ्जनादेवी
रञ्जनादेवी उपन्यासकी सहायक स्त्री पात्र हुन्। उनी प्रोफेसरकी छोरी र डाक्टरकी श्रीमती हुन्। रञ्जनादेवी शिक्षित, सचेत र सामाजिक दृष्टिकोण भएका पात्र हुन्। उनी स्वार्थी प्रेमको विरोध गर्छिन् र सधैं सकारात्मक विचार राख्छिन्। उपन्यासमा उनी नारी–पुरुषबीचको समन्वय र सन्तुलन कायम गर्नु पर्ने आदर्श सोचको प्रतिनिधित्व गर्छिन्। रञ्जनादेवीले परम्परागत सोच र सामाजिक आडम्बरको विरोध गर्दै प्रगतिशील दृष्टिकोण प्रकट गर्छिन्।

(ग) नानीथकुँ
नानीथकुँ उपन्यासमा प्रमुख नारी पात्र हुन्। उनी अष्टनारानकी छोरी र शिवनारानकी बहिनी हुन्। नानीथकुँ गोरो अनुहारकी, १७ वर्षे, सुन्दरी र सरल स्वभावकी पात्र हुन्। उनी आफ्नो सरलता र निश्चल स्वभावका कारण डाक्टर गोदत्तप्रसादको बलात्कारको शिकार भइन्। तर, उनले सकारात्मक सोच र धैर्य कायम राखिन्। नानीथकुँले तराईबासी रामखेलावन राउतसँग अन्तरजातीय विवाह गरेर सामाजिक र पारिवारिक परम्परालाई चुनौती दिइन्। बलात्कृत भई आफ्नो कुमारीत्वबाट वञ्चित भए पनि उनी दृढ, साहसी र आत्मनिर्भर पात्रको रूपमा प्रस्तुत छिन्।

८. डाक्टर गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बाका चरित्रमा पाइने समानता के के हुन् एक चिहान' उपन्यासका आधारमा लेख्नुहोस् ।

‘एक चिहान’ उपन्यास हृदयचन्द्र सिंह प्रधान द्वारा लेखिएको सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। यस उपन्यासमा काठमाडौंको २०११ साल तिरको समाजलाई देखाइएको छ। डाक्टर गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बा दुवै नकारात्मक पात्रका रूपमा प्रस्तुत छन्।

दुवै पात्रको मुख्य समानता यस प्रकार छ:

यसरी, गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बाको चरित्रमा समानता सामाजिक, नैतिक र स्वार्थपरक पक्षमा स्पष्ट देखिन्छ।

९. 'एक चिहान' उपन्यासमा हर्षनारान र पुतली तथा नानीथकुँ र रामखेलावन राउतका बिचको विवाहबाट उपन्यासले के सन्देश दिन खोजेको छ, स्पष्ट पार्नुहोस् ।

‘एक चिहान’ उपन्यासमा विवाहलाई दुई आत्माको सम्बन्धको आधारको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। हर्षनारान र पुतली तथा नानीथकुँ र रामखेलावन राउतको विवाहले निम्न सन्देश दिन खोजेको छ:

• दाइजो र फजुल खर्चको विरोध: विवाहमा धेरै धन सम्पत्ति खर्च गर्ने र भोज भतेर गर्ने परम्परागत अभ्यास केवल अनावश्यक आडम्बर हो। यसले गरिबको टाउकामा ऋणको भार थप्छ र जीवनभर दुःख दिन्छ।

• सचेत र प्रगतिशील दृष्टिकोणको समर्थन: अष्टनारान र उनका सन्तानले दाइजो र भतेर नदिई पनि विवाह सम्पन्न गराए। यसले समाजमा चल्ने कुसंस्कारको विरोध मात्र होइन, व्यवहारमै सुधारात्मक कदम देखाउँछ।

• सामाजिक समानता र अन्तरजातीय मेल: नानीथकुँ र रामखेलावन राउतको अन्तरजातीय विवाहले जातीय र क्षेत्रीय विभेद कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। नेवार, पर्वत र मधेसी समुदायबीच आपसी सम्बन्ध स्थापित हुन्छ।

• वास्तविक मूल्य–दुलाहा र दुलहीको महत्व: विवाहमा धन र सम्पत्ति भन्दा व्यक्तित्व, स्नेह र आत्मीय सम्बन्ध महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने पुष्टि हुन्छ।

• सामाजिक सुधार र जागरणको सन्देश: यस क्रान्तिकारी कदमले फजुल खर्च रोक्ने, घरेलु हिंसा र सामाजिक विकृति घटाउने र समृद्ध समाज निर्माणमा योगदान पुर्‍याउने सन्देश दिन्छ।

यसरी उपन्यासले विवाहको वास्तविक उद्देश्य, समाज सुधार र आर्थिक विवेक अपनाउनुपर्ने कुरा स्पष्ट पार्दछ।

१०. 'एक चिहान' उपन्यासको अन्त्य तपाईंलाई ठिक वा बेठिक कस्तो लाग्यो ? यदि तपाईं त्यसको लेखक हुनुभएको भए यसलाई कसरी अन्त्य गर्नुहुन्थ्यो, आफ्नो विचार लेख्नुहोस् ।

‘एक चिहान’ उपन्यास हृदयचन्द्र सिंह प्रधान द्वारा लेखिएको सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। प्रधानका उपन्यासहरू प्रायः निम्न वर्गीय जीवन, संघर्ष, अन्याय, सामाजिक असमानता र सुधारको विषयवस्तुमा केन्द्रित हुन्छन्। यस उपन्यासले २०११ सालको काठमाडौं समाजमा गरिबी, बाध्यता, सामाजिक र आर्थिक असमानता र परम्परागत रूढिवादी अभ्यासको यथार्थ चित्रण गरेको छ।

उपन्यासमा अष्टनारानको उपचारका क्रममा कविराज, गुभाजु र डाक्टर गोदत्तप्रसाद जस्ता व्यक्तिसँगको सम्बन्धले निम्न वर्गीय जीवनका कठिनाइ, आर्थिक असुविधा र सामाजिक बाध्यता देखाउँछ। साथै, शिवनारान र नानीथकुँको अन्तरजातीय विवाहले जातीय र क्षेत्रीय एकताको सन्देश र सामाजिक चेतनाको आरम्भ देखाउँछ।

मलाई उपन्यासको अन्त्य सन्तोषजनक र ठिक लाग्यो। उपन्यासकारले निम्नवर्गीय परिवारको कथालाई मार्मिक र यथार्थपरक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। उपन्यासको शीर्षक ‘एक चिहान’ केवल शिरोभागका लागि होइन, सम्पूर्ण कथाको अन्त्य र पाठकमा छोडिने प्रभावलाई पनि सुसंगत बनाएको छ। शिवनारानको परिवार रोपाइँमा जुट्दा, नानीथकुँले आफ्ना पीडा भुलेर खुशी मनाउँदा र अष्टनारानको आत्माले शान्ति पाउँदा उपन्यासले जीवन र मृत्युपछि समाजमा सुधारको संकेत दिएको छ।

यदि म लेखक भएको भए, उपन्यासको अन्त्यमा निम्नवर्गीय जीवनसँग सम्बन्धित सामाजिक जागरण र गरिबी अन्त्यको उद्घोष पनि थप्ने थिएँ। शिवनारान परिवार बाहेक अरू केही गाउँका पात्रहरूलाई पनि समेटेर, सबै वर्गका मानिसहरू सामूहिक रूपमा मेहनत गर्दै जीवन सुधार गर्दै जाने सन्देश दिन्थेँ। यसले केवल पारिवारिक कथा मात्र नभई समाज सुधारको व्यापक दृष्टिकोण पाठकलाई दिन्थ्यो। यसरी, उपन्यासको अन्त्यले व्यक्तिगत खुशी र सामाजिक न्याय दुवैलाई समेटेको हुने थियो।

११. दिइएको उपन्यास अंशबाट मुख्य मुख्य घटना टिप्नुहोस् :

उक्त उपन्यास अंशबाट मुख्य घटनाहरू बुँदागत रूपमा यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• शिवनारानको खेतमा रोपाइँ हुनु:
  उपन्यासमा खेती र किसानको श्रमको महत्वलाई देखाउन शिवनारानको खेतमा रोपाइँ भइरहेको छ। यसले किसान वर्गको जीवन र परिश्रमको चित्रण गर्दछ।

• पुननारान र हर्षनारान पनि रोपाइँमा जुट्नु:
  परिवारका अन्य सदस्यहरूले पनि कृषिमा सहभागी भएर मेहनत गर्ने दृश्यले साझा श्रम, परिवारिक सहयोग र परिश्रमको महत्त्व देखाउँछ।

• शिवनारानका सबै सदस्यहरू मग्नमस्त भएर रोपाइँमा लाग्नु:
  परिवारको एकता र परिश्रमप्रतिको समर्पण देखाउने दृश्य हो। यसले पारिवारिक सहयोग र सामूहिक कार्यमा आनन्दको महत्त्व स्पष्ट पार्छ।

• नानीथकुँको मनमा अन्तर्द्वन्द्व भए पनि अरूसँग खुसी भएर रोपाइँमा लाग्नु:
  नानीथकुँले व्यक्तिगत पीडा र मनको पीडा भुलेर पनि परिवार र समाजको खुशीसँग सहभागी हुने दृश्यले सकारात्मक र बलियो चरित्रको संकेत दिन्छ।

• रोपाइँको दिनमा अष्टनारानको आनन्द र पिताको आत्मालाई सम्मान:
  अष्टनारानको मृत्यु पछि पनि पिताको आत्मालाई दुख नपुर्याउने र आफ्नो मनको पीडा भुलेर हर्षित हुने नानीथकुँको व्यवहारले मर्यादा, श्रद्धा र पारिवारिक जिम्मेवारीको महत्त्व देखाउँछ।

उपन्यासको अन्त्यले व्यक्तिगत संघर्ष, पारिवारिक सहयोग, किसानको श्रम र सामाजिक सुधारका सन्देशलाई एकसाथ प्रस्तुत गरेको छ। रोपाइँको दृश्यले केवल कृषक जीवनको वास्तविकता देखाउनु मात्र होइन, जीवनमा आनन्द, पारिवारिक प्रेम, आत्मसम्मान र सामाजिक जागरणको महत्व पाठकमा प्रकट गर्छ। यदि म लेखक भएको भए, यसमा अझ प्रगतिशील दृष्टिकोण थप्दै समाजमा गरिबी र अन्याय अन्त्यको प्रत्यक्ष उद्घोष पनि समावेश गर्थें। यसरी उपन्यासको अन्त्यले व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक सुधार दुवैको सन्देश स्पष्ट र जीवन्त बनाउँछ।

१२. दिइएको उपन्यास अंशमा आएका पात्रको चरित्रचित्रण गर्नुहोस् :

(क) शिवनारान

• अष्टनारानको जेठो छोरो।

• उपन्यासको प्रमुख पुरुष पात्र।

• किसान वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने पात्र।

• इमानदार, कर्मठ, विवेकी, जागरुक र परिश्रमी।

• अन्यायको विरोध गर्ने, आज्ञापालक, परिवारप्रति समर्पित।

• नायक, असल पति, असल दाजु, असल अभिभावक, कर्तव्यप्रति सचेत र सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्ने पात्र।

(ख) रामबहादुर

• नकारात्मक खलपात्र।

• सुब्बा सुरमानका कारिन्दा।

• शिवनारानको घरमा नानीथकुँको हात मग्न गएको।

• मानिसलाई फकाउने कला प्रयोग गरेर असमान विवाहको योजना बनाउने।

• घुमाएर कुरा गर्ने, धुर्त, स्वार्थी।

• शिवनारानको चालाकीले योजना विफल हुँदा धम्क्याएर जान्छ।

१३. परिवेश भनेको ठाउँ, समय र वातावरण हो । उपन्यासमा परिवेश महत्त्वपूर्ण र अनिवार्य तत्त्व हो । दिइएको उपन्यास अंश पढ्नुहोस् र त्यसबाट चित्रण गरिएको परिवेशलाई बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस् :