१. दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :

सर्वस्व : सारा सम्पत्ति
अप्रत्याशित : आकस्मिक
ग्लानी : पछुतो
नैराश्य : निराशा
सङ्कीर्ण : सङ्कुचित
मृगतृष्णा : जलभ्रम

२. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोज्नुहोस् :

(क) धाक र तडकभडकले पूर्ण - रोबिलो
(ख) गतिहीन - शान्त
(ग) जितको आनन्द - विजयोल्लास
(घ) रातो र निलो मिसिएको, भन्टा रङको - बैजनी
(ङ)पग्लेको चट्टान, जमिनभित्रको अग्नि क्रियाशील भई रॉकोसहित धुवाँ, तातो खरानी, पग्लेका धातु आदि ओकल्ने अवस्था - ज्वालामुखी

३. पाठमा प्रयुक्त पाँचओटा अनुकरणात्मक शब्द टिप्नुहोस् र तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

१. लल्याकलुलुक
बालक रमाइलो खेलमा रमाइरहेको बेला अचानक कुकुर आएर लल्याकलुलुक भयो।

२. झलझली
सधैं मुस्कुराउने उनको अनुहारमा आज दुःखले झलझली झल्कियो।

३. लुरुलुरु
झरी भएपछि म पानीमा लुरुलुरु हिँड्दै छाता तान्दै स्कूल पुगेँ।

४. ढ्याङढ्याङ
ढ्याङढ्याङ पानीको थैली भाँचिएर भुइँमा पानी छर्कियो।

५. तप तप
धेरै काम गर्दा उसका हातबाट तप तप पसिना बगिरहेको थियो।

४. दिइएका टुक्काको प्रयोग गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस् :

अनुच्छेद १ 

कर्मठ भएर कम्मर कसी काम गर्दा मात्र जीवनमा स्थायी सफलता मिल्छ। मन फुकाएर मेहनत गर्नाले काममा उत्साह रहन्छ र समाजमा नाक राखिन्छ। तर यदि मानिसले अनुचित काम गरे, आफ्नो खानदानको नाक काट्ने खतरा हुन्छ। कहिलेकाहीँ अविवेकी निर्णयले मानिसलाई बसिरहेको ठाउँ छोडी डाँडो काट्नुपर्ने परिस्थितिमा पुर्‍याउन सक्छ। कमाउनको लागि अरुको देश पस्नु उचित विकल्प होइन, र अरूको कुरा काटी समय खेर फाल्नु पनि हानिकारक हुन्छ। यसैले इमान्दारी, मेहनत र समझदारीलाई जीवनको मार्गदर्शन बनाएर अघि बढ्नु आवश्यक छ।

 
अनुच्छेद २ 
विद्यालयको नयाँ परियोजनामा सहभागी भएर छात्रले कम्मर कसी काम गरे। मन फुकाएर आफ्नो योगदान पुर्‍याउँदा शिक्षक र साथीहरूको विश्वासमा नाक राखिन्छ। तर कुनै विद्यार्थीले अनैतिक तरिकाले काम गरे, उसले आफ्नो खानदानको नाक काट्ने जोखिम उठाउँछ। कहिलेकाहीँ गल्तीले उसलाई बसिरहेको ठाउँ छोडी डाँडो काट्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। कमाउनको लागि अरुको देश पस्नु राम्रो विकल्प होइन, र अरूको कुरा काटी आफ्नो समय खेर फाल्नु पनि बुद्धिमानी होइन। मेहनत र इमान्दारीले मात्र जीवनमा स्थायी सफलता मिल्छ।

 
अनुच्छेद ३ 
व्यापारमा अघि बढ्नका लागि कम्मर कसी काम गर्नु आवश्यक हुन्छ। मन फुकाएर इमान्दार भएर व्यापार गर्दा ग्राहक र समाजको नाक राखिन्छ। तर ठगी वा झूटो व्यवहार गर्दा आफ्नो खानदानको नाक काट्ने खतरा रहन्छ। कहिलेकाहीँ गलत निर्णयले मानिसलाई बसिरहेको ठाउँ छोडी डाँडो काट्नुपर्ने स्थिति बनाउँछ। कमाउनको लागि अरुको देश पस्नु केवल अस्थायी लाभ दिन सक्छ, र अरूको कुरा काटी समय खेर फाल्नु पनि नोक्सानदायक हुन्छ। त्यसैले मेहनत, ईमान्दारी र सही योजना जीवनको मूल मन्त्र हुनुपर्छ।

 
अनुच्छेद ४ 
कृषिमा सफलता पाउन किसानले कम्मर कसी खेतबारीमा काम गर्नुपर्छ। मन फुकाएर काम गर्दा माटो र बाली दुवैमा नाक राखिन्छ। तर यदि उ किसान नियम उल्लंघन गर्छ भने आफ्नो खानदानको नाक काट्ने अवस्था आउँछ। कहिलेकाहीँ अनुचित निर्णयले उसलाई बसिरहेको ठाउँ छोडी डाँडो काट्नुपर्ने चुनौती दिने गर्छ। कमाउनको लागि अरुको देश पस्नु दीर्घकालीन लाभका लागि उपयुक्त हुँदैन, र अरूको कुरा काटी आफ्नो समय खेर फाल्नु पनि अनुचित हुन्छ। मेहनत र इमान्दार प्रयासले मात्र जीवनमा सम्मान र स्थायित्व ल्याउँछ।

बोध र अभिव्यक्ति

१. 'मातृत्व' कथा पढी यसका आदि, मध्य र अन्त्यका मुख्य मुख्य घटना भन्नुहोस् ।

(क) आदि

- एउटा शनिबार सदा झैँ ममताले झ्यालमा बसेर सुबोधको प्रतीक्षा गर्नु,
- छोराले सुबोध दिनदिनै आएको नरूचाएपछि ममताले सुबोधले सबैलाई माया गर्ने गरेको बताउनु,
- हवाईजहाज दुर्घटनाबाट पति गुमाएकी ममताले आफ्ना दुई छोराछोरीका साथ एकल जीवन बिताउनु ।

(ख) मध्य

- पतिको साथी सुबोधले ममतालाई सान्त्वना दिनु,
- सुबोध र ममताले एकअर्कालाई मन पराउन थाल्नु,
- सुरुका दिनमा ममता र सुबोध दुबै एकअर्काको इच्छाअनुरुप चल्नु,
- ममतालाई आफ्नी बनाएर सुबोधले छोराछोरीलाई गाली गर्ने र हप्काउने गर्नु,
- सुबोधले छोराछोरीप्रति गर्ने व्यवहारका कारण ममता आहत बन्नु ।

(ग) अन्त्य

- ममतालाई मातृत्ववोधले सताउनु,
- सुबोधसँग रहँदा सुन्दर र सुखी परिवार नहुने सोचेर सुबोधलाई परित्याग गर्नु ।

२. कथा पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्

(क) ममता झ्यालमा बसेर कसको प्रतीक्षा गर्दै थिइन् ?

ममता झ्याल नजिक बसेर सुबोध आउने समयको प्रतिक्षा गरिरहेकी थिइन्।

(ख) ममता र सुबोध नजिकिनुको कारण के हो ?

ममता र सुबोध नजिकिनुको कारण यी दुई एकअर्काप्रति आकर्षित भएका थिए।

(ग) ममताको कुन बानी सुबोधलाई मन परेको थिएन

ममताको सेतो र पहेलो रंगका लुगा लगाउने बानी सुबोधलाई मन पर्ने थिएन।

(घ) सुबोधको कुन बानी ममतालाई मन परेको थिएन ?

सुबोधले चुरोट तानेर पिउने बानी ममतालाई मन परेको थिएन ।

३. 'मातृत्व' कथा पढ्नुहोस् र दिइएका घटनालाई क्रम मिलाई लेख्नुहोस् :

(क) एउटा शनिबार सदा झैँ ममताले झ्यालमा बसेर सुबोधको प्रतीक्षा गर्नु

(ख) छोराले सुबोध दिनदिनै आएको नरुचाएपछि ममताले सुबोधले सबैलाई माया गर्ने गरेको बताउनु

(ग) हवाईजहाज दुर्घटनाबाट पति गुमाएकी ममताले आफ्ना दुई छोराछोरीका साथ एकल जीवन बिताउनु

(घ) पतिको साथी सुबोधले ममतालाई सान्त्वना दिनु

(ङ) सुबोध र ममताले एकअर्कालाई मन पराउन थाल्नु

(च) सुरुका दिनमा ममता र सुबोध दुबै एकअर्काको इच्छाअनुरूप चल्नु

(छ) ममतालाई आफ्नी बनाएर सुबोधले छोराछोरीलाई गाली गर्ने र हप्काउने गर्नु

(ज) सुबोधले छोराछोरीप्रति गर्ने व्यवहारका कारण ममता आहत बन्नु

(झ) ममतालाई मातृत्वबोधले सताउनु

(ञ) सुबोधसँग रहँदा सुन्दर र सुखी परिवार नहुने सोचेर सुबोधलाई परित्याग गर्नु

४. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) ममता किन जीवनसाथीको खोजीमा थिइन्?
कथाकी पात्र ममता आफ्नो श्रीमानको मृत्युपछि परिवार र आफ्ना छोराछोरीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न, अधुरो जीवनलाई पूरा गर्न र घरको जिम्मेवारी बलियो बनाउन जीवनसाथीको खोजीमा थिइन्।

(ख) ममताले कस्तो प्रेम चाहेकी थिइन्?
ममताले आफ्नो जीवनमा आत्मीय, मानसिक रूपले बलियो र आशक्तिविहीन प्रेम चाहेकी थिइन्, जसले उनलाई र उनका छोराछोरीलाई सुरक्षा र भावनात्मक पूर्ति दिन सक्थ्यो।

५. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) ममताको मन किन हलुङ्गो भयो?
ममताले सुबोधसँगको सम्बन्ध तोड्दा आफूमा मातृत्वको जिम्मेवारी पूरा भएको अनुभव गरिन्। सुबोधको केवल शारीरिक चाहनाले सम्बन्ध कमजोर भएपछि ममताले मानसिक शान्ति र बोझको अन्त्य महसुस गरी मन हलुङ्गो भयो।

(ख) ममता र सुबोधका बिच मनमुटाउ हुनुको कारण के हो?
ममता सुबोधबाट भावनात्मक सुरक्षा र प्रेम चाहन्थिन्, तर सुबोधले केवल आफ्नो शरीरसँग प्रेम देखाएको र छोराछोरीको मामलामा रुखो व्यवहार गरेको कारण यी दुईबीच मनमुटाउ भयो।

६. व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) नीरस जिन्दगीलाई रसाउन मायाको सङ्लो नदी चाहिन्छ । छहारीदार ओत चाहिन्छ । जिन्दगी हाँसो रोदन, दु:ख पीडा, कथा व्यथाले भरिएको सामूहिक भेल हो । आपत्, सुख र दुःख सबैलाई पर्छ ।

कथाकार भागिरथी श्रेष्ठ (वि.सं. २००५) द्वारा रचित ‘मातृत्व’ कथा साहित्यिक दृष्टिले अत्यन्तै प्रभावशाली र चर्चित कृति हो। कथाकार श्रेष्ठ नेपाली समाज र संस्कृतिको यथार्थ चित्रण, सामाजिक विषयको चयन, सरल भाषा र सिमित पात्र प्रयोगमा दक्ष कथाकारका रूपमा परिचित छिन्। यस कथामा ममतामयी नारीको मातृत्व शक्तिले भौतिक प्रेमलाई तुच्छ बनाउँदै देखाइएको छ, जसले जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुने कुरा पुष्टि गर्छ। प्रस्तुत कथांशले जीवनमा दुःख र पीडा सबैलाई पर्न सक्ने र कुनै पनि व्यक्तिको जीवन सोचेको जस्तो नहुने हुँदा सबैलाई सहारा आवश्यक पर्ने तथ्य प्रस्ट्याएको छ।

मानिसको जीवन सरल, सहज र स्थिर हुँदैन। यो हाँसो, रोदन, दुःख, पीडा, सुख-दुख, कथा र अनुभूतिको मिश्रण हो। जीवनमा कहिले आनन्द र कहिले पीडा आउँछ; कहिले आशा जाग्छ भने कहिले निराशा छाउँछ। भागिरथी श्रेष्ठको ‘मातृत्व’ कथामा यही जीवनको यथार्थ चित्रण गरिएको छ। कथाकारले नेपाली समाज र संस्कृतिको यथार्थ प्रस्तुति गर्दै, सीमित पात्र र सरल शैलीको माध्यमबाट कथा लेखेका छन्। कथामा ममता पात्रले आफ्नो मातृत्वको शक्ति र महत्व देखाइन्। भौतिक प्रेमको अपेक्षालाई सानो ठानेर उनी आफ्ना छोराछोरी र जीवनका लागि मानसिक प्रेम, सुरक्षा र आत्मीयताको खोजीमा रहेकी छन्।

कथाको उक्त अंशले देखाउँछ कि जीवन कहिलेकाहीँ सुनसान मरुभूमि जस्तो हुन्छ र त्यस्तो जीवनलाई रसिलो बनाउन मायाको सङ्लो नदीको आवश्यकता हुन्छ। ममता आफ्नो पतिको मृत्यु र विधवापनबाट अनुभव गरिरहेको खालीपन, शून्यता र असुरक्षालाई पूर्ति गर्न प्रेम र सहयोग खोज्छिन्। छोराछोरीको भलो र अधुरो जीवन पूरा गर्ने चाहनाले उनलाई मानसिक प्रेमको खोजीमा अघि बढाउँछ। यसरी कथाकारले न केवल ममता पात्रको भावनात्मक आवश्यकतालाई देखाएका छन्, तर समाजका सबै व्यक्तिका लागि जीवनमा मायाको महत्व र सहारा आवश्यक पर्ने कुरा पनि स्पष्ट पारेका छन्।

(ख) मेरा छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य हुन् ।

कथाकार भागिरथी श्रेष्ठ (वि.सं. २००५) द्वारा रचित ‘मातृत्व’ कथा नेपाली साहित्यमा एक चर्चित र उत्कृष्ट कृति हो। कथाकार श्रेष्ठ नेपाली संस्कृतिको वास्तविक चित्रण, सामाजिक विषयको चयन, सरल र सहज भाषा, साथै सिमित पात्र प्रयोग गर्ने शैलीका लागि परिचित छिन्। यस कथामा ममतामयी नारीको मातृत्व शक्तिले भौतिक प्रेमभन्दा उच्च स्थान पाउँछ भन्ने कुरा देखाइएको छ, जसले प्रमाणित गर्छ कि जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्। प्रस्तुत कथांशले आमाका लागि आफ्ना छोराछोरी नै सम्पूर्ण जीवन र मूल्य भएको कुरा प्रष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

कथामा ममता पात्रले आफ्नो छोराछोरीलाई जीवनको सम्पूर्ण आधारको रूपमा देख्छिन्। उनका लागि छोराछोरी नै जीवनको केन्द्र, भविष्यको आशा र भावनात्मक सुरक्षा हुन्। सुबोधसँगको सम्बन्धमा उनले अनुभव गरेको असन्तोष र पीडाले उनलाई आफ्ना छोराछोरीतिर अझ केन्द्रित बनाउँछ।

ममताले सुबोधबाट मानसिक प्रेम, सुरक्षा र अधुरो जीवनलाई पूरा गर्ने अपेक्षा राखेकी थिइन्। तर सुबोधको केवल शारीरिक प्रेममा केन्द्रित व्यवहारले ममतामा निराशा, पीडा र असन्तोषको भाव उत्पन्न गरायो। छोरीको दुर्घटना र सुबोधको बेवास्तापूर्ण व्यवहारले ममतामा घृणा र विरोधको भावना पैदा गर्‍यो। यसले उनलाई स्पष्ट निर्णय लिन बाध्य बनायो कि जीवनमा असली प्रेम र सुरक्षा छोराछोरीको भविष्यमा मात्र हुन्छ। प्रस्तुत कथांशले देखाउँछ कि आमाका लागि छोराछोरी नै जीवनका चन्द्र र सूर्य हुन्, जसका लागि उनी आफ्नो सुख, भोग वा क्षणिक इच्छालाई पछि राख्न तयार हुन्छिन्।

७. ममताले सुबोधलाई परित्याग गरेर छोराछोरीसँग नै सम्पूर्ण जीवन बिताउने भनी गरेको निर्णय तपाईंलाई कस्तो लाग्यो, कथाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् ।

नारीवादी कथाकार भागिरथी श्रेष्ठले रचित ‘मातृत्व’ कथा समाजको वास्तविक परिवेशमा नारीको मानसिक द्वन्द्व र भावनात्मक संघर्षलाई उजागर गर्ने नारीवादी कथा हो। कथाकार श्रेष्ठले सामाजिक यथार्थलाई प्रगतिवादी दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्दै, ममतामयी नारीको मातृत्व शक्तिले भौतिक प्रेमभन्दा माथि उठेर जीवन र सन्तानको संरक्षणमा केन्द्रित रहन्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरेकी छन्। कथाको प्रमुख पात्र ममता मार्फत मातृत्वको अनुपम र अलौकिक भावनात्मक शक्ति देखाइएको छ, जसमा आमाको ममतापूर्ण हृदय र सन्तानप्रतिको नि:स्वार्थ प्रेमको गहिरो अभिव्यक्ति प्रतिविम्बित भएको छ।

‘मातृत्व’ कथामा ममता पात्रको निर्णय अत्यन्तै व्यावहारिक, भावनात्मक र नारीवादी दृष्टिले अर्थपूर्ण देखिन्छ। भागिरथी श्रेष्ठले सामाजिक यथार्थ धरातलमा नारीको मानसिक द्वन्द्व, मातृत्व प्रेम र आत्मसम्मानलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गरेकी छन्।

कथामा ममता पति गुमाएपछि असुरक्षित, शून्य र बेसहारा बनेकी थिइन्। सुबोधसँग नजिकिँदा उनी जीवनमा सुरक्षा, मानसिक सान्त्वना र भावनात्मक पूर्ति खोजिन्। तर सुबोधको केवल शारीरिक प्रेम र छोराछोरीप्रतिको लापरवाहीले ममतामा असन्तोष र आक्रोश उत्पन्न गर्‍यो। उनले अनुभव गरिन् कि सुबोधसँग रहँदा छोराछोरीको भविष्य र सुरक्षा जोखिममा पर्न सक्छ। छोरीको दुर्घटना र सुबोधको उदासीन व्यवहारले मातृभावना बलियो बनायो।

अन्ततः ममताले आफ्नो मातृत्वको जिम्मेवारी, छोराछोरीको भविष्य र जीवनको वास्तविक अर्थको पक्षमा निर्णय गरी सुबोधलाई त्यागिन्। यस निर्णयले पुष्टि गर्छ कि आमाका लागि आफ्ना सन्तानको जीवन र सुरक्षामा कुनै पनि व्यक्तिगत सुख वा क्षणिक भोग महत्त्व राख्दैन। कथाको सामाजिक सन्दर्भ, मातृत्वको शक्ति र मानसिक प्रेमको प्राथमिकता यस निर्णयमा स्पष्ट देखिन्छ। मेरो दृष्टिमा, ममताको निर्णय पूर्णतया उपयुक्त र तार्किक छ, किनकि उनले आफ्ना छोराछोरीको हित, जीवनको स्थायित्व र भावनात्मक सुरक्षा सुनिश्चित गरिन्।

८. समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

क) 'जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्' यस भनाइलाई मातृत्व कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

नारीवादी कथाकार भागिरथी श्रेष्ठद्वारा रचित ‘मातृत्व’ कथा सामाजिक यथार्थ धरातलमा नारीको मानसिक द्वन्द्व र भावनात्मक संघर्षलाई गहिरो रूपमा चित्रण गर्ने कथा हो। यस कथामा ममतामयी नारीको मातृत्व शक्तिले भौतिक प्रेमलाई सानो र तुच्छ बनाउँछ, जसबाट स्पष्ट देखिन्छ कि जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्। कथामा ममता आफ्ना छोराछोरीका लागि हवाइजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएपछि विधुवा र टुहुराटुहुरी बनेकी हुन्छिन्। उनी आफ्नो जीवनमा असुरक्षा, शून्यता र रिक्तताको अनुभव गर्छिन्।

सहनशील र ममतामयी आमाको भावनात्मक आवश्यकतालाई बुझ्न सुबोध ममताको घरमा आउँछ र दुईबीच सम्बन्ध विकास हुन्छ। तर सुबोध आफ्ना छोराछोरीलाई माया नगर्ने र बेवास्ता गर्ने व्यवहार देखाउँछ। ममताले आफ्ना सन्तानको हितलाई सर्वोच्च मान्दै सुबोधलाई पछि हटाइन् र आफ्नो जीवनको सुख, क्षणिक भोगविलास तथा शारीरिक चाहनालाई त्यागिन्। यसबाट प्रमाणित हुन्छ कि आमाले आफ्ना सन्तानका लागि जे पनि त्याग गर्न तयार रहन्छिन् र मातृत्व शक्ति भौतिक प्रेमभन्दा अत्यन्त माथि हुन्छ।

सन्तानलाई गर्भमा धारण गरेर जीवन दिने र भावनात्मक, मानसिक, भौतिक सबै पक्षमा सम्हाल्ने आमाको महत्त्व हजार गुणा बढी हुन्छ भन्ने कुरा कथामा प्रष्ट रूपमा देखाइएको छ। शास्त्रीय ग्रन्थहरूमा पनि आमाको महत्व अत्यधिक मानिन्छ। कथामा यस अर्थलाई सजीव रूपमा प्रस्तुत गरेर पाठकमा मातृत्वको गहिरो प्रभाव र आमाको सर्वोच्च स्थानको अनुभूति गराइएको छ।

(ख) ममता पात्रमा मानसिक द्वन्द्व आउनुका कारणहरू के के हुन् ?

ममता पात्रमा मानसिक द्वन्द्व उत्पन्न हुनुका प्रमुख कारणहरू निम्नानुसार छन्:

• मानसिक प्रेमको अभाव – ममता सुबोधबाट केवल शारीरिक प्रेम नभई मानसिक, आत्मीय र भावनात्मक सुरक्षा चाहन्छिन्। तर सुबोध केवल आफ्नो भौतिक इच्छा पूरा गर्न केन्द्रित हुन्छ, जसले ममतामा द्वन्द्व उत्पन्न गर्छ।

• सन्तानप्रतिको सुरक्षामा असहमति – ममता आफ्ना छोराछोरीलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवन ठान्छिन्। तर सुबोधले बच्चाहरूलाई बेवास्ता गर्ने, हप्काउने र गाली गर्ने व्यवहार देखाउँछ।

• शारीरिक चाहनामा केन्द्रित सुबोध – सुबोध सधैं ममताको शरीरसँग मात्र प्रेम गर्ने र आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने प्रयासमा हुन्छ, जसले ममतामा मानसिक तनाव र असहजता बढाउँछ।

• आकस्मिक परिस्थितिहरू – ममताकी छोरी दुर्घटनामा पर्नु र सुबोधको जिम्मेवारीबाट पन्छिनु, छोराछोरीको सुरक्षा र भविष्यप्रतिको ममताको चिन्ता थप बढाउँछ।

यसरी ममतामा उत्पन्न मानसिक द्वन्द्व न केवल सुबोधको व्यवहारको कारण हो, तर सामाजिक, पारिवारिक र भावनात्मक चुनौतीहरूको संगम हो। कथाले आमाका दृष्टिकोणबाट मातृत्व, जिम्मेवारी र आन्तरिक द्वन्द्वको वास्तविक चित्रण गरेको छ।

१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आयुर्वेदका आठ अङ्ग के के हुन्?
आयुर्वेदमा स्वास्थ्य र रोग उपचारका लागि आठ प्रमुख शाखाहरू (अङ्ग) वर्णन गरिएको छ। ती हुन्:

• कायचिकित्सा – सामान्य शारीरिक रोगहरूको उपचार, जीवनशैली र आहार समायोजन।

• शल्य तन्त्र – शल्यक्रियाद्वारा रोगको उपचार।

• शालाक्य तन्त्र – कान, आँखा, नाक, घाँटी आदि अंगको उपचार।

• भूतविद्या – मानसिक रोग, अदृश्य शक्ति र मानसिक उपचार।

• कौमारभृत्य – बालरोग र बाल स्वास्थ्य।

• अगद तन्त्र – विष, जहर र ज्वरोजन्य रोगको उपचार।

• रसायन तन्त्र – औषधि निर्माण र दीर्घायु बढाउने उपचार।

• बाजीकरण तन्त्र – शस्त्र, हतियार वा युद्धजन्य उपचार।

(ख) कायचिकित्सा र शल्य तन्त्रमा कुन रोगको उपचार हुन्छ?

• कायचिकित्सा: शरीरमा हुने सामान्य रोग र सर्जिकल आवश्यकता नभएका रोगहरूको उपचार।

• शल्य तन्त्र: शारीरिक चिरफार वा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने रोगहरूको उपचार।

(ग) शरीरमा रोगको प्रवेश हुनुको कारण के हो?
शरीरमा रोग प्रवेश हुनुको मुख्य कारण त्रिदोषको असन्तुलन हो: वात, पित्त र कफ। जब यी तिनको सन्तुलन बिग्रिन्छ, शरीरमा विभिन्न रोग उत्पन्न हुन्छन्।

(घ) आयुर्वेदले जीवनमा पूर्णायु जिउन के सुझाव दिएको छ?
आयुर्वेदले जीवनमा दीर्घायु र स्वस्थ जीवन सुनिश्चित गर्न निम्न उपाय सुझाव दिएको छ:

• सन्तुलित र पौष्टिक उपयुक्त आहार।

• दैनिक जीवनशैलीमा सन्तुलन र अनुशासन अपनाउने।

• स्थानिय जडीबुटी र औषधिको सही प्रयोग।

• मानसिक शान्ति, व्यायाम र प्रकृतिसँग मेल खाने जीवनयापन।

व्याकरण

१. दिइएका अनुच्छेदबाट समस्त शब्द टिप्नुहोस् र तिनको विग्रह गर्नुहोस् :

(क)

समस्त शब्द	विग्रह
जीवनरूख	जीवनरूपि रूख
छोराछोरी	छोरा र छोरी
हाँगाबिगाँ	हाँगा र बिगाँ

(ख)

समस्त शब्द	विग्रह
दाजुभाइ	दाजु र भाइ
दिदीबहिनी	दिदी र बहिनी
भाइटीका	भाइलाई टीका
यमयमुना	यम र यमुना
काककुकुर	काक र कुकुर
गाइगोरू	गाइ र गोरू
धनधान्य	धन र धान्य
भाइतिहार	भाइको तिहार
नुहाइधुवाइ	नुहाइ र धुवाइ
भाइपूजा	भाइको पूजा
दहीअक्षता	दहीमा अक्षता
जौतिल	जौ र तिल
पञ्चामृत	पाँच अमृतको समूह
फूलमाला	फूलको माला
सगरमाथा	सगर हुने माथ छ जसको
लम्बोदर	लामो उदर छ जसको
पीताम्बर	पीत अम्बर छ जसको
वायुपुत्र	वायुको पुत्र
सप्तरङ्गी	सात रङ छ जसमा
पानबुट्टे	पानको जस्तो बुट्टा भएको
हरपरीक्षा	हरेक परीक्षा
प्रगतिशिखर	प्रगतिको शिखर
सयपत्री	सय पत्र छन् जसमा

२. दिइएका अनुच्छेदबाट द्विरुक्त शब्द टिप्नुहोस् र तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

(क)

द्विरुक्त शब्द	निर्माण प्रक्रिया
ढ्याङढ्याङ	ढ्याङ + ढ्याङ
नपराई नपराई	नपराई + नपराई
चटक चटक	चटक + चटक

(ख)

द्विरुक्त शब्द	निर्माण प्रक्रिया
लहलह	लहर + लहर
छनछन	छन + छन
आआफ्नो	आफ्नो + आफ्नो
आपसआपस	आपस + आपस
झैँझगडा	झगडा + झगडा
वेलावेला	वेला + वेला
आपत्विपत्	आपत्त् + विपत्

३. दिइएका द्विरुक्त शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

द्विरुक्त शब्द	निर्माण प्रक्रिया
आआफ्नो	आफ्नो + आफ्नो
मरमसला	मसला + मसला
झैँझगडा	झगडा + झगडा
खरखजाना	खजाना + खजाना
गरगहना	गहना + गहना
किताबसिताब	किताब + किताब
ऍचोपँचो	पँचो + पैंचो
तात्तातो	तातो + तातो

४. दिइएको अनुच्छेद शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिले अत्यन्त मनोहर छ । यसैले नेपाल संसारमै पर्यटनका लागि आकर्षक | गन्तब्यका रूपमा परिचित छ । नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक गौरव, सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक सम्पदाले सम्पन्न देश भएकाले पर्यटनका लागि उत्कृष्ट गन्तब्यका रूपमा चिनिएको हो । नेपाल अत्युच्च हिमाल, मनोरम ताल र सुन्दर सरोवरको अपूर्व सङ्गमस्थलका रूपमा रहेको छ । विविध ठाउँबाट देखिने सूर्योदयका मनोरम दृश्यले पनि नेपाल सबैको आकर्षक केन्द्र बनेको छ ।