Nepali Pahichan (Nepali Identity) is a key chapter in the NEB Class 12 Nepali syllabus that examines the cultural, social, and national identity of Nepal. The chapter presents Nepal as a diverse nation with multiple ethnic groups, languages, cultures, traditions, and religions living together in harmony.

Through a dialogue-based discussion, the chapter explains that Nepal’s true identity lies in unity within diversity. It highlights tolerance, mutual respect, cooperation, and coexistence as the core strengths of Nepalese society. The lesson also emphasizes that diversity should be seen as a national asset rather than a problem.

The chapter strongly focuses on the role of education in eliminating social evils such as superstition, discrimination, untouchability, and harmful traditions. Education promotes awareness, scientific thinking, inclusiveness, and social harmony, which are essential for building a strong national identity.

Overall, Nepali Pahichan encourages students to develop national pride, respect cultural diversity, preserve cultural heritage, and actively contribute to social unity and national development.

👉 Read NEB Class 12 Nepali All Chapter Notes

कक्षा १२ नेपाली पाठ १०: नेपाली पहिचान — सारांश

नेपाली पहिचान कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यक्रमअन्तर्गत पर्ने महत्वपूर्ण पाठ हो। यस पाठमा नेपालको सांस्कृतिक, सामाजिक तथा राष्ट्रिय पहिचानको गहिरो विश्लेषण गरिएको छ। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएको तथ्यलाई यस पाठले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

संवादात्मक शैलीमा लेखिएको यस पाठले जाति, भाषा, संस्कृति, धर्म, परम्परा र भौगोलिक विविधताले नेपाली समाजको पहिचान निर्माण गरेको देखाउँछ। विविधताबीचको सहिष्णुता, आपसी सम्मान, सहकार्य र एकता नै नेपाली समाजको मूल शक्ति हो भन्ने सन्देश यस पाठले दिन्छ। विविधतालाई समस्या होइन, राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा लिनुपर्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ।

यस पाठमा शिक्षाको भूमिकालाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। शिक्षाको विकाससँगै अन्धविश्वास, कुरीति, कुसंस्कार, छुवाछुत र विभेदजस्ता सामाजिक विकृतिहरू क्रमशः समाप्त हुँदै जाने धारणा व्यक्त गरिएको छ। शिक्षा नै राष्ट्रिय चेतना, सामाजिक सद्भाव र समावेशी पहिचानको आधार हो।

समग्रमा, नेपाली पहिचान पाठले विद्यार्थीलाई राष्ट्रिय गौरवको भावना विकास गर्न, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्न, सामाजिक एकता कायम राख्न र नेपालको पहिचान जोगाउन सचेत नागरिक बन्न प्रेरित गर्दछ।

👉 Read NEB Class 12 Nepali All Chapter Notes

३. नेपालमा सहकारी स्थापनाका मुख्य उद्देश्य बताउनुहोस् ।

नेपालमा सहकारी स्थापना गर्नुको मूल उद्देश्य सहकार्यको माध्यमबाट व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँदै समुदायको दीर्घकालीन विकास गर्नु हो। सहकारी प्रणाली आर्थिक उन्नतिलाई केन्द्रमा राखी स्थापना गरिएको साझा संस्था हो। यसका उद्देश्यहरूमा जनजीवनलाई सुखी र समृद्ध बनाउनु, सामूहिक आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्नु, नेपाल तथा नेपालीको समग्र आर्थिक विकास गर्नु पर्दछन्। साथै, ठूलो सङ्ख्यामा युवा विदेशिनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य गरी स्वदेशमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नु, परनिर्भरता घटाएर आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास गर्नु, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउनु पनि सहकारीका प्रमुख उद्देश्य हुन्। आम नागरिकमाझ छरिएर रहेको पुँजी, सीप र प्रविधिलाई एकीकृत प्रयोग गरी आर्थिक प्रगति गर्नु, व्यक्तिलाई सक्षम बनाउँदै समाजको उन्नति गर्नु, उद्यमशील तथा सिर्जनशील कार्यलाई प्रोत्साहन गर्नु र नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशलाई संसारकै समुन्नत र सुखी राष्ट्र बनाउनु नै सहकारी स्थापनाका मुख्य उद्देश्यहरू हुन्।

४. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले संसारका सबै देशलाई सहकारीको स्थापना र सञ्चालन गर्न दिएको सुझावबारे आफ्ना धारणा व्यक्त गर्नुहोस् ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सहकारीलाई आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासको आधारका रूपमा स्वीकार गर्दै सबै राष्ट्रलाई यस प्रणालीलाई अपनाउन सुझाव दिएको छ। यो सुझावसँग म पूर्ण रूपमा सहमत छु।

सहकारी भनेको पारस्परिक सहयोग र सहकार्यका आधारमा आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न स्थापना गरिएको संस्था हो। आधुनिक सहकारी अवधारणा उन्नाइसौँ शताब्दीको पहिलो भागमा सन् १८४४ मा बेलायतबाट सुरु भएको मानिन्छ। सहकारीमार्फत बेलायतले छोटो अवधिमै उल्लेखनीय आर्थिक प्रगति गरेपछि विश्वका अन्य देशहरूले पनि यस प्रणालीलाई अनुसरण गरेका छन्। सहकारीको उपयोगिता समाजका सबै क्षेत्रमा देखिए पनि आर्थिक विकासमा यसको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, किनकि आर्थिक समृद्धि नै समग्र विकासको आधार हो। सन् १८८५ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ स्थापना भई यसले सहकारीका आधारभूत मूल्य र नैतिक मान्यताका आधारमा स्वैच्छिक तथा खुला सदस्यता, लोकतान्त्रिक नियन्त्रण, आर्थिक सहभागिता, स्वायत्तता, सहकारीबीच सहयोग, समुदायप्रतिको सरोकार, शिक्षा, तालिम र सूचना जस्ता निर्देशक सिद्धान्तहरू तय गरेको छ। यिनै सिद्धान्तअनुसार विश्वका धेरै देशमा सहकारी सञ्चालन हुँदै आएको छ। न्यून पुँजी भएका व्यक्तिहरूले पनि ‘एक थुकी सुकी सय थुकी नदी’ भनेझैँ सानो बचतलाई एकत्रित गरी ठूलो पूँजी बनाउने अवसर सहकारीले दिएको छ। सबै वर्गका मानिसलाई समेट्न सक्ने भएकाले अविकसितदेखि विकसित देशसम्म सहकारी फैलिएको छ। त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुझाव अत्यन्त सान्दर्भिक र व्यवहारिक लाग्छ।

५. दिइएको प्रबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) नेपाललाई कसरी आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ ?

नेपालजस्तो आर्थिक रूपमा कमजोर देशको विकासमा सहकारीले महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ भन्ने कुरा पछिल्ला वर्षहरूमा भएका क्रियाकलापबाट स्पष्ट भएको छ। यद्यपि नेपालमा करिब २९,८८६ सहकारी सञ्चालनमा रहे पनि सबै क्षेत्रमा यसको प्रभावकारी उपयोग हुन सकेको छैन। यदि उत्पादन, सेवा र रोजगारीका सबैजसो क्षेत्रमा सहकारीलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गरियो भने नेपाल धेरै पक्षमा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने देखिन्छ।

(ख) नेपालका घरेलु उत्पादनलाई व्यवस्थापन गरी बजारीकरण गर्न कस्ता उपाय अवलम्बन गर्नुपर्ला ?

घरेलु उद्योग सानो स्तरमा सञ्चालन हुने विकेन्द्रित उत्पादन प्रणाली हो, जसले नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर विश्वव्यापीकरणका कारण विदेशी वस्तुको प्रयोग बढ्दै जाँदा घरेलु उत्पादनको व्यवस्थापन र बजार विस्तार चुनौतीपूर्ण बनेको छ। यस्तो अवस्थामा सहकारी घरेलु उत्पादनको व्यवस्थापन र बजारीकरणका लागि प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। यसका लागि समुदायस्तरमा सहकारीका लाभबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ, स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने शिक्षा तथा तालिम सदस्यहरूलाई दिनुपर्छ, आधुनिक बजार प्रणालीलाई एकीकृत गर्दै डिजिटल बजार र हबस्पटको विकास गर्नुपर्छ। यस्ता उपाय अपनाउन सके घरेलु उत्पादनको सफल बजारीकरण सम्भव हुन्छ।

६. दिइएको प्रबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न के गर्नु उपयुक्त हुन्छ ?

प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण नेपालमा सहकारीलाई आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासको आधारका रूपमा सबै क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्छ। आम नागरिकमाझ रहेको सीप, श्रम र प्रविधिलाई सहकारीमार्फत एकीकृत रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। सहकारी उद्यमशील संस्था भएकाले यसमा विविध सिर्जनशील र उत्पादनमूलक गतिविधिहरू समावेश हुन्छन्। जलस्रोत, उर्वरा भूमि, कृषि, पशुपालन, वन, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन, सञ्चार, प्रविधि, वित्त, यातायात, आवास, ऊर्जा, बिमा, जडीबुटी आदि क्षेत्रको अध्ययन गरी सहकारीमार्फत व्यवस्थापन गर्न सके स्वदेशमै प्रशस्त रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

(ख) नेपाललाई कसरी संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन सकिन्छ ?

नेपाललाई समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन विकासको मेरुदण्डका रूपमा सहकारीलाई सबै क्षेत्रसम्म विस्तार गर्न आवश्यक छ। जनसमुदायमाझ छरिएको पुँजी, सीप र प्रविधिको एकीकृत प्रयोग गर्दै जलस्रोत, कृषि र पर्यटन क्षेत्रमा सहकारीलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। उद्योग व्यवस्थापनमार्फत स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्दा युवाहरूको सक्रिय सहभागिताले विकास तीव्र बन्छ। यसले परनिर्भरता घटाउँदै आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास गर्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउँछ। सहकारीमार्फत सबै उद्योगलाई व्यवस्थित गर्दै नयाँ सम्भावनाका क्षेत्र समेट्न सके नेपाल संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बन्न सक्छ।

७. समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सहकारीले नेपालको विकासमा कसरी सहयोग पुऱ्याएको छ ?

प्रस्तुत प्रबन्ध कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकका सम्पादक समूहद्वारा तयार गरिएको हो, जसमा सहकारीलाई आर्थिक समृद्धिको आधारस्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। सहकारी भनेको समाजका सदस्यहरूले आपसी सहयोगका माध्यमबाट आर्थिक तथा सामाजिक विकासका लागि स्थापना गरेको साझा संस्था हो। यसले सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक क्षेत्रमा उद्देश्यपूर्ण सामूहिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्दछ।

नेपालमा सहकारी आन्दोलनको सुरुआत वि.सं. २०१३ मा चितवनमा स्थापना भएको बखान ऋण सहकारी संस्थाबाट भएको हो। सहकारी विभागको वि.सं. २०७७ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा २९,८८६ सहकारी सञ्चालनमा छन्। सहकारीमार्फत जनसमुदायमा छरिएको पुँजी, सीप र प्रविधिको एकीकृत प्रयोग भई व्यक्ति आत्मनिर्भर बन्दै गएको छ, जसले समाज र राष्ट्रको विकासमा योगदान पुर्‍याएको छ। न्यून पुँजी भएका व्यक्तिहरू पनि सानो सानो बचत गरेर ठूलो पूँजी निर्माणमा सहभागी हुन पाएका छन्। सहकारीले पारस्परिक सहयोगका माध्यमबाट सामाजिक सेवा, रोजगारी सिर्जना र आर्थिक विकासमा उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ। कृषक, श्रमिक, कालिगढ र उपभोक्तामाझ रहेको स्रोतलाई सहकारी मूल्य र सिद्धान्तअनुसार एकीकृत गरी राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढ भएको छ। श्रम र सीपलाई महत्व दिँदै जलस्रोत, कृषि र पर्यटन क्षेत्रमा सहकारी सञ्चालन हुँदा स्वदेशमै रोजगारी बढेको छ। यसरी सहकारीले परनिर्भरता घटाई आत्मनिर्भर संस्कृतिको विकास गर्दै नेपाललाई समुन्नत र सुखी मुलुकतर्फ अग्रसर गराएको छ।

(ख) ‘सहकारीमा एक एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्ने सुविधा छ’ विवेचना गर्नुहोस् ।

प्रस्तुत प्रबन्धमा सहकारीलाई आर्थिक समृद्धिको आधारका रूपमा चित्रण गरिएको छ। सहकारी भनेको समाजका सदस्यहरूले सामूहिक रूपमा आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने संस्था हो, जसले देशको सुख, समृद्धि र विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

सहकारीमा न्यून आय भएका व्यक्तिहरूले पनि सानो सानो रकम बचत गरेर ठूलो पूँजी निर्माण गर्ने अवसर पाउँछन्। सहकार्यका माध्यमबाट छरिएको पुँजी, सीप र प्रविधिको एकीकृत उपयोग हुँदा आर्थिक उन्नति सम्भव हुन्छ र व्यक्ति आत्मनिर्भर बन्छ। ‘एकका लागि सबै र सबैका लागि एक’ भन्ने भावनाबाट प्रेरित भएर स्थानीय तहमा सहकारी स्थापना गरिएको देखिन्छ। सहकारीले सानो पूँजी भएका व्यक्तिलाई पनि सहभागी गराउँछ, जसले ‘एक थुकी सुकी सय थुकी नदी’ भनेझैँ एक एक थोपा जम्मा गरी ठूलो गाग्रो भर्ने अवसर प्रदान गर्छ। एक्लै गर्न नसकिने काम समूहमा सजिलै गर्न सकिने भएकाले सहकारीको आवश्यकता बढेको हो। नेपालमा धेरै मानिससँग उद्यम गर्ने इच्छा भए पनि पूँजीको अभाव हुन्छ, सहकारीले सबैबाट सानो सहयोग संकलन गरी सबैलाई लाभ पुर्‍याउने भएकाले सहकारीमा एक एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्ने सुविधा छ भनिएको हो।

८. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

समालोचनाको मुख्य उद्देश्य साहित्यिक कृतिको गुण र कमजोरी पहिचान गरी त्यसको व्याख्या तथा मूल्याङ्कन गर्नु हो।

‘सृष्टि’ ले सिर्जनात्मक कार्यलाई र ‘दृष्टि’ ले त्यसलाई विश्लेषण गरेर हेर्ने दृष्टिकोणलाई जनाउँछ।

पाश्चात्य साहित्यका पहिलो सिर्जनात्मक कृति ‘इलियड’ र ‘ओडिसी’ तथा समालोचनात्मक कृति ‘काव्यशास्त्र’ हुन्।

(घ) ‘कवि भानुभक्ताचार्यको जीवन चरित्र’ जीवनीपरक कृतिलाई किन नेपाली साहित्यको प्रथम कृति मानिन्छ ?

यस कृतिमा कवि भानुभक्त र उनको ‘रामायण’ माथि विवेचनात्मक दृष्टि प्रस्तुत भएकाले यसलाई नेपाली साहित्यको प्रथम कृति मानिन्छ।

९. दिइएको अनुच्छेद पढी चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् र एक तृतीयांशमा सार लेख्नुहोस् :

बुँदाहरू :

(क) जिज्ञासा प्रवृत्तिको विकास र सुसंस्कारको स्थापना शिक्षाको मूल उद्देश्य,
(ख) सकारात्मक परिवर्तनका लागि शिक्षा धर्म र संस्कृतिसँग मेल खानुपर्ने,
(ग) कर्तव्यप्रधान जीवनदृष्टिले समाज शुद्ध बन्ने,
(घ) संस्कृतिमूलक शिक्षाबाट मानव सफल र नैतिक बन्ने।

सारांश :

शिक्षाको उपयोगिता

शिक्षाको मुख्य उपयोगिता जिज्ञासा विकास र सुसंस्कारको स्थापना हो। सकारात्मक सामाजिक परिवर्तनका लागि शिक्षा धर्म र संस्कृतिसँग अनुकूल हुनुपर्छ। कर्तव्यप्रधान जीवनदृष्टिको विकासबाट समाज प्रदूषणमुक्त बन्छ। संस्कृतिमूलक शिक्षाले मानवलाई असल र सफल बनाउँछ।

अनुच्छेदमा भएको शब्दसङ्ख्या : १५१
एक तृतीयांशमा हुने शब्दसङ्ख्या : ५०
सारांशमा भएको शब्दसङ्ख्या : ५२

व्याकरण

२. उदाहरणमा दिइए झैँ तलका सामान्य पदक्रमका वाक्यलाई विशिष्ट पदक्रममा परिवर्तन गर्नुहोस् :

उठ्छ बिहान सबेरै कविर । गर्छ नित्यकर्म ऊ । उठाउँछ ऊ आफ्ना भाइबहिनीलाई । उनीहरू सबैलाई उसकी आमाले चियाखाजा दिनुहुन्छ । किताबकापी बोकेर जान्छ ऊ विद्यालय । पढ्छ विद्यालयमा मिलेर साथीहरूसित । गृहकार्य गर्छ ऊ । पढाउँछ ऊ भाइबहिनीलाई । जान्छ ऊ फुर्सदको समयमा पुस्तकालय ।

४. तलको अनुच्छेदमा प्रयुक्त लेख्य चिह्न टिप्नुहोस् र तिनको नाम पनि भन्नुहोस् :

१. अल्पविराम ( , )

२. पूर्णविराम ( । )

३. प्रश्नवाचक चिह्न ( ? )

४. दोहोरो उद्धरण चिह्न ( " " )

५. एकोहोरो उद्धरण चिह्न ( ' ' )

६. विस्मयादिबोधक चिह्न ( ! )

५. उपयुक्त लेख्य चिह्न प्रयोग गरी तलको अनुच्छेदको पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

छिरिङ हरेक दिन नियमित रूपमा कुनै न कुनै नयाँ पुस्तक पढ्ने गर्थे । उनले कथा, कविता, उपन्यास र यात्रा सस्मरण विधाका धेरै किताब पढिसकेका थिए । 'मुनामदन' पढ्दा उनी निकै भावुक बनेका थिए । पढ्दाखेरि केही कुरा नबुझ्दा उनी हजुरआमासँग जान्थे र किताब देखाउँदै भन्थे, "हजुरआमा यसको अर्थ के हो ?" किताब देख्नेबित्तिकै हजुरआमा भन्नुहुन्थ्यो, “ओहो ! तिमीले यो के ल्यायौ ?" हजुरआमालाई भने काला अक्षर भैंसी बराबर थिए । यसैले हजुरआमाले सम्झाएको भावमा उनलाई भन्नुहुन्थ्यो, "मैले तिमीहरूको जस्तो बेलामा विद्यालय जान पाइनँ । यसैले मलाई केही आउँदैन । तिमीहरू त धेरै भाग्यमानी छौ । सानैदेखि विद्यालय जान पाएका छौ आमाबुबासित सोध्न पाएका छौ त्यसैले भरे आमा आएपछि सोध न ।" यसो भने पनि उनी हजुरआमाका कुरा बारम्बार सुनिरहन्थे । आगो ताप्नु मुढाको कुरा सुन्नु बुढाको भने झैँ छिरिङ हजुरआमाको अनुभवपूर्ण कुराबाट प्रत्येक दिन केही न केही नयाँ कुरा सिकिरहेका हुन्थे ।

७. शुद्ध बनाई लेख्नुहोस् :

सहकारी लोकतान्त्रिक संस्था हुन् । सहकारीका सदस्य आफ्नो संस्थाको नीति तय गर्न र निर्णय गर्नमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन् ।