६. दिइएका कुनै पाँचओटा उखानलाई वाक्यमा प्रयोग गरी कक्षामा सुनाउनुहोस् ।

• उत्तर :

• हात्तीका मुखमा जिरा
  दुई दिनदेखिको भोको मान्छेलाई एक टुका स्याउ त हात्तीका मुखमा जिरा जस्तै हो ।

• काम गर्ने कालु मकै खाने भालु
  विदेशी भूमिमा हर्केले पसिना बगाएर कमाएको पैसाले गाउँमा उसकी स्वास्नीले मस्ती गरेर बसेकी छ । यो त काम गर्ने कालु मकै खाने भालु जस्तै भएन र !

• खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन
  खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन भनेझैँ सुशान्तले बत्ती गएको बेला मैनबत्ती बालेर पनि पढ्छ ।

• गर्ने भन्ने हनुमान्, पगरी गुथ्ने ढेडु
  गाउँलेले श्रमदानबाट बाटो खने तर जसजति वडाध्यक्षले पाए, यो त गर्ने भन्ने हनुमान् पगरी गुथ्ने ढेडु जस्तै भयो ।

• घाँटी हेरी हाड निल्नु
  घाँटी हेरी हाड निल्नु भनेझैँ हामीले आम्दानी हेरेर खर्च गर्नुपर्छ ।

• बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन
  बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन भनेझैँ मिठो बोलेर ग्राहकको मन जितेपछि धेरै व्यापार गर्न सकिन्छ ।

• मेरो गोरुको बाह्रै टक्का
  मेरो गोरुको बाह्रै टक्का भनेझैँ हाम्रा नेताहरू आफ्नो कुरा मात्र सही ठान्छन् ।

• म ताक्छु मुढो, बन्चरो ताक्छ घुँडो
  जागिरबाट जिन्दगी नचलेर व्यापार गर्न थालेको थिएँ, यसमा पनि उल्टै घाटा मात्र भयो । यो त म ताक्छु मुढो बन्चरो ताक्छ घुँडो जस्तै भयो ।

• रातभरि करायो, दक्षिणा हरायो
  दिनभर काम गरेर पनि साहुले खाना समेत दिएन । यो त रातभरि करायो दक्षिणा हरायो जस्तै भयो ।

• हुने बिरुवाको चिल्लो पात
  हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेझैँ केशब सानैदेखि अध्ययनमा निकै चासो दिन्छ ।

• हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा
  विदेशबाट दाइ आउँदा धेरै कुरा ल्याइदिनुहुन्छ होला भन्ने लागेको थियो, केही पनि ल्याइदिनुभएन । यो त हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा जस्तै भयो ।

• एकले थुकी सुकी, सयले थुकी नदी
  एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी भनेझैँ देश विकासको काम एक्लैले सम्भव हुँदैन, सबै मिलेर गर्नुपर्छ ।

• नमच्चिने पिङको सय झट्का
  खुब राम्रो क्रिकेट खेल्छु भन्ने रोशन शून्य रनमै आउट भयो । यो त नमच्चिने पिङको सय झट्का जस्तै भयो ।

बोध र अभिव्यक्ति

१. रिपोर्ताज पाठ पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठान कस्तो प्रतिष्ठान हो ?

उत्तर :
चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठान विगत पाँच वर्षदेखि स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग गरी नेपालको मौलिकता र पहिचानमा आधारित वस्तुको उत्पादन गरी स्वदेश र विदेशमा बिक्री वितरण गर्ने लोकप्रिय औद्योगिक प्रतिष्ठान हो ।

(ख) चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानबाट बिक्री गरिने सामान किन लोकप्रिय भए ?

उत्तर :
चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानबाट बिक्री गरिने सामान नेपालको मौलिकता र पहिचानमा आधारित भएकाले लोकप्रिय भएका हुन् ।

(ग) छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि कस्तो छ ?

उत्तर :
छिरिङको परिवारमा छिरिङ, बाबाआमा र भाइबहिनीहरू छन् । थोरै मात्र भएको जग्गाजमिनको उब्जनीले तीन चार महिना पनि धान्दैनथ्यो । बुबाले भारी बोकेर अनि आमाले बनीबुतो गरेर उनीहरूको जीवन जेनतेन चलेको हुनाले आर्थिक दृष्टिकोणले दयनीय छिरिङको न्यून मध्यम वर्गीय पारिवारिक पृष्ठभूमि कमजोर छ ।

(घ) किन छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ व्यवसाय ठिक लागेन ?

उत्तर :
जग्गा प्लटिङ व्यवसायबाट पैसा कमाइए पनि खेतीयोग्य जमिन मासिने, कङ्क्रिटको जङ्गल विस्तार हुने र नेपालीले वर्षौँ दुःख गरेर कमाएको पैसा बर्बाद हुने भएकाले छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ व्यवसाय ठिक लागेन ।

२. दिइएको रिपोर्ताज अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार कस्तो छ ?

उत्तर :
नेपालीहरू विश्वको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि आफ्नो मौलिकता र पहिचान भुलेका छैनन् । उनीहरू उपलब्ध भएसम्म आफ्ना मौलिक वस्तुको उपभोग गर्न रुचाउँछन् । आज विश्वभर कृत्रिम र विषादीयुक्त खानपानका कारण अनेक रोग निम्तिएका छन् । नेपालजस्तो प्रकृतिले भरिएको देशमा अर्गानिक तथा प्राकृतिक वस्तुको उत्पादन गर्न सकियो भने नेपाली मौलिक उत्पादन संसारभर बिक्री हुन सक्छ । त्यसैले नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार प्रशस्त सम्भावनायुक्त छ ।

(ख) पाठमा प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा आत्तिनु पर्दैन किन भनिएको हो ?

उत्तर :
बजारको विस्तारसँगै कुनै एउटा उद्योगका उत्पादनले मात्र सबैको माग र आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन । गुणस्तरीय मौलिक वस्तु उत्पादन गर्न सकिएमा प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा डराउनुपर्ने अवस्था हुँदैन । त्यसैले प्रतिस्पर्धी बढ्दैमा आत्तिनु पर्दैन भनिएको हो ।

३. किन लेखक चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भए ? लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
जीवन मार्ग शीर्षकको रिपोर्ताजमूलक रचनामा राष्ट्रियताको भावना जगाउँदै उद्यमशीलताको चेतना अभिवृद्धि गर्ने मूल सन्देश प्रवाहित गरिएको छ । चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानले नेपालको मौलिकता, पहिचान, स्रोत साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गर्दै उत्पादित वस्तुलाई स्वदेश तथा विदेशमा लोकप्रिय बनाउँदै औद्योगिक सफलता हासिल गरेको तथ्य लेखकलाई अत्यन्त प्रभावित बनाएको छ ।

लेखकले आफ्नै घरभित्र चोमोलुङ्गा प्रतिष्ठानका उत्पादनहरूको बाहुल्य देखेका छन् । देशविदेशमा रहेका नेपालीका घरघरमा यस प्रतिष्ठानका सामान पुगेका छन् । नेपाल आउने विदेशीहरूले यस प्रतिष्ठानका सामान चिनोका रूपमा लैजान थालेका छन् । निर्यात हुने वस्तुमा चोमोलुङ्गा प्रतिष्ठानका उत्पादनको वर्चस्व बढ्दै गएको छ । यी सबै कारणले लेखक स्वाभाविक रूपमा प्रभावित भई चोमोलुङ्गा औद्योगिक प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भएका हुन् ।

४. दिइएको रिपोर्ताज अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) ‘देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा’ भन्ने उखानको तात्पर्य के हो ?

उत्तर :
अरूले नाफा कमाएको देखेर त्यही व्यवसायको नक्कल गर्नु ठीक भए पनि अरूको प्रगतिमा रिस गर्नु राम्रो होइन । रिस, डाहा र जलनले आफैँलाई हानि पुर्‍याउँछ । सबैले एउटै काम गरेर सफल हुन सक्दैनन् । विकल्प खोज्नुपर्छ भन्ने सन्देश उक्त उखानले दिन्छ ।

(ख) जति धेरै उत्पादन त्यति धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्ने उपाय के हो ?

उत्तर :
पहिलो कुरा गुणस्तरमा सम्झौता गर्नु हुँदैन । दोस्रो कुरा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । यसरी अघि बढेमा जति धेरै उत्पादन, त्यति धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्न सकिन्छ ।

५. विभिन्न देशको भ्रमणबाट छिरिङले कस्तो शिक्षा पाए ? लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
छिरिङले विभिन्न देशको भ्रमणबाट श्रमको महत्व बुझ्ने अवसर पाए । स्वदेशमै बसेर मौलिकता, पहिचान, स्रोत साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गरे आत्मनिर्भर बन्न सकिने शिक्षा पाए । नेपाली मौलिक उत्पादनलाई विश्व बजारमा पुर्‍याएर देशको विकास र समृद्धिमा योगदान गर्न सकिने सन्देश उनले भ्रमणबाट प्राप्त गरे ।

६. छिरिङको जीवन सङ्घर्षबाट के शिक्षा लिन सकिन्छ ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस् ।

उत्तर :
छिरिङको जीवन सङ्घर्षबाट कठिन परिस्थितिमा पनि हार नमानी निरन्तर मेहनत गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा लिन सकिन्छ । स्वदेशमै रहेका स्रोत साधनको सदुपयोग गरी उद्यम गरे आत्मनिर्भर मात्र होइन, देशको विकासमा समेत योगदान दिन सकिन्छ । अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानीभन्दा औद्योगिक क्षेत्रमा लगानी गर्नु श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने सन्देश छिरिङको जीवनले दिन्छ ।

७. दिइएका उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) “हामीकहाँ नयाँ कुराको परिकल्पना गर्ने, जोखिम मोल्नेभन्दा पनि अरूले गरेको हेरेर त्यसैको अनुसरण गर्ने, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने चलन छ ।”

उत्तर :
प्रस्तुत उद्धरण कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकअन्तर्गत रहेको जीवन मार्ग शीर्षकको रिपोर्ताजमूलक रचनाबाट साभार गरिएको हो । यस उद्धरणमा नेपाली समाजमा विद्यमान गलत प्रवृत्तिप्रति सङ्केत गरिएको छ । नयाँ सोच, नयाँ परिकल्पना र जोखिम मोल्ने साहसको अभावका कारण धेरै मानिस अरूले गरेको देखेर त्यसैको नक्कल गर्न उद्यत हुन्छन् ।

मानिस सिर्जनशील प्राणी हो । नवीन सोच र रचनात्मक कार्यबाट नै व्यक्तिको मौलिकता र पहिचान स्थापित हुन्छ । नयाँ कुराको परिकल्पना गर्न ज्ञान, तर्कशक्ति, निर्णय क्षमता र जोखिम मोल्ने आँट आवश्यक पर्छ । परिकल्पनालाई मूर्त रूप दिन निरन्तर श्रम, समय र सम्पत्तिको लगानी गर्नुपर्छ । तर यस्ता कठिनाइबाट डराउनेहरू अरूको नक्कल गरी अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा लाग्ने गर्छन् ।

अरूको नक्कल गर्दा न त मौलिकता रहन्छ, न त दीर्घकालीन सफलता प्राप्त हुन्छ । एउटै व्यवसाय चलेको देखेपछि त्यही प्रकारका अनेक व्यवसाय खोल्ने प्रवृत्ति समाजमा व्याप्त छ, जसले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढाउँछ । प्रस्तुत उद्धरणले यस्तो प्रवृत्तिको आलोचना गर्दै मौलिक सोच, नवीन परिकल्पना र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको आवश्यकता औँल्याएको छ । स्थानीय स्रोत साधनको सदुपयोग गर्दै मौलिक उत्पादनमा लागेमा मात्र दिगो सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यस उद्धरणले दिन्छ ।

(ख) “वास्तवमा कलम र हृदय दुवैको मेल भएपछि राम्रो लेख्न सकिने रहेछ ।”

उत्तर :
प्रस्तुत उद्धरणले साहित्य सिर्जनामा बौद्धिकता र भावनाको समान महत्व रहेको तथ्य स्पष्ट पारेको छ । केवल भावना भए पनि ज्ञान र बौद्धिक क्षमता नहुँदा ती भावनालाई शब्दमा उतार्न सकिँदैन । त्यस्तै केवल ज्ञान भएर भावनाको अभाव भएमा लेखन नीरस र प्रभावहीन हुन्छ ।

कलम ज्ञान, बौद्धिकता र तर्कशक्तिको प्रतीक हो भने हृदय भावना, अनुभूति र संवेदनाको केन्द्र हो । यी दुवैको सन्तुलित संयोजनबाट मात्र उत्कृष्ट साहित्य सिर्जना सम्भव हुन्छ । लेखकले आफ्ना अनुभव, विचार र भावनालाई बौद्धिक संयोजनका साथ कलममार्फत प्रस्तुत गर्दा साहित्य जीवन्त र प्रभावकारी बन्छ ।

जीवन मार्ग रिपोर्ताजमूलक रचनामा पनि लेखकले प्रत्यक्ष अनुभव, भावनात्मक अनुभूति र तथ्यपरक विवरणलाई कलात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन् । कलम र हृदयको मेल भएकै कारण यो रचना प्रेरणादायी, प्रभावशाली र पाठकको मन छुने बनेको छ । त्यसैले राम्रो लेखनका लागि भावना र ज्ञान दुवैको समन्वय अनिवार्य हुन्छ भन्ने सन्देश उक्त उद्धरणले दिन्छ ।