एकाइ २: पाठ १: अनुसन्धान परिचय (Introduction to Research)

This chapter introduces research as a life skill in Class 12 Social Studies, explaining its meaning, objectives, and importance in social studies. It helps students understand how research supports problem identification, data-based decision-making, and academic inquiry. These notes are prepared according to the NEB syllabus to strengthen students’ research foundation.

यस पाठमा अनुसन्धानको परिचय, यसको अर्थ, उद्देश्य र सामाजिक अध्ययनमा यसको महत्त्वलाई स्पष्ट गरिएको छ। अनुसन्धानले समस्या पहिचान, तथ्यमा आधारित निर्णय र शैक्षिक अध्ययनमा कसरी सहयोग गर्छ भन्ने विषयलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ। कक्षा १२ NEB पाठ्यक्रमअनुसार तयार गरिएका यी नोट्स परीक्षा तयारीका लागि उपयोगी छन्।

सारांश:

अनुसन्धान भनेको नयाँ ज्ञान हासिल गर्न, समस्याको समाधान खोज्न, वा कुनै विषयको गहिरो अध्ययन गर्न गरिने व्यवस्थित प्रक्रिया हो। यस अध्यायले सामाजिक अध्ययनका लागि अनुसन्धानको महत्त्व, चरणहरू, र प्रयोग हुने विधिहरूको परिचय गराउँछ।

अनुसन्धानको उद्देश्य समस्या पहिचान गर्नु, तथ्यांक सङ्कलन र विश्लेषणमार्फत निष्कर्ष निकाल्नु, तथा नयाँ तथ्यहरू पत्ता लगाउनु हो। सामाजिक अध्ययनमा अनुसन्धानले सामाजिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था, सांस्कृतिक विषयवस्तु, र समुदायको समस्याहरूको समाधानका लागि नीतिगत सिफारिस दिन मद्दत गर्दछ।

यस अध्यायमा अनुसन्धानका प्रकारहरू जस्तै गुणात्मक (qualitative) र परिमाणात्मक (quantitative) अनुसन्धानबारे चर्चा गरिएको छ। गुणात्मक अनुसन्धानले अनुभव र व्यवहारजस्ता पक्षमा केन्द्रित हुन्छ भने परिमाणात्मक अनुसन्धानले तथ्यांक तथा आँकडामा आधारित निष्कर्ष निकाल्छ।

अनुसन्धानका प्रमुख चरणहरू यस प्रकार छन्:

यस अध्यायले अनुसन्धानमा नैतिक पक्षको महत्त्वसमेत प्रकाश पार्छ। अरूका कामको उचित श्रेय दिने, सङ्कलित तथ्यांकको गोपनीयता जोगाउने, र अनुसन्धानलाई पारदर्शी बनाउने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।

यसरी, अनुसन्धान सामाजिक अध्ययन र जीवनोपयोगी शिक्षाका लागि ज्ञानवृद्धि गर्ने प्रभावकारी साधन हो।

प्रश्नका  उत्तरहरू:

(क) सामाजिक अध्ययन विषयमा के के विधिहरू प्रयोग हुन्छन्?
सामाजिक अध्ययन विषयमा प्रत्यक्ष अवलोकन, अन्तरवार्ता, प्रश्नावली, सर्वेक्षण, केस स्टडी, र साहित्य समीक्षा विधिहरू प्रयोग हुन्छन्।

(ख) अनुसन्धान भनेको के हो?
अनुसन्धान भनेको नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्न, समस्याको समाधान खोज्न, वा कुनै विषयको गहिरो अध्ययन गर्न गरिने व्यवस्थित प्रक्रिया हो।

(ग) सूचना भनेको के हो?
सूचना भनेको कुनै विशेष विषयसँग सम्बन्धित तथ्य, डाटा, वा जानकारी हो, जसलाई अनुसन्धानका लागि उपयोग गरिन्छ।

(घ) तथ्याङ्क भनेको के हो?
तथ्याङ्क भनेको सङ्कलित तथ्यहरू वा आँकडाहरूको सङ्ख्यात्मक र व्यवस्थित प्रस्तुति हो, जसले विश्लेषण र निष्कर्ष निकाल्न मद्दत गर्दछ।

क्रियाकलाप: