२. कथा पढी दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दमयन्ती जङ्गलमा किन एक्लै हिँडिरहेकी हुन् ?
दमयन्ती आफ्ना पति नलको खोजी गर्ने उद्देश्यले जङ्गलमा एक्लै हिँडिरहेकी हुन्।

(ख) दमयन्तीले यात्रा गरेका मुख्य ठाउँ कुन–कुन हुन् ?
दमयन्तीले कर्कोटक नागहरूको बस्तीमा रहेको नागयुवकको छाप्रो, बस्ती नजिकको घना जङ्गल, सानो खोला, पद्मसौबन्धिक तलाउ तथा चेदी जनपदजस्ता मुख्य स्थानहरूको यात्रा गरेकी छन्।

(ग) जङ्गली हात्तीको आक्रमणबाट बच्न दमयन्ती कसरी सफल भइन् ?
दमयन्ती समयमै एउटा अग्लो रुखमा चढेर बसेकाले जङ्गली हात्तीको आक्रमणबाट सुरक्षित रहन सफल भइन्।

३. कथा पढी दिइएका घटनालाई क्रम मिलाई लेख्नुहोस् :

(क) आफ्ना पति नलको खोजीमा दमयन्ती जङ्गलमा एक्लै हिँडिरहनु
(ख) नागपुरुष कर्कोटकले दमयन्तीलाई जबर्जस्ती बोकेर लैजानु
(ग) कर्कोटकले रक्सी खाएर उड्न लागेको मौका छोपी छाप्रामा आगो लगाएर दमयन्ती भाग्न सफल हुनु
(घ) जङ्गलको बिचमा दमयन्तीको सार्थवाह शुचिभद्रसित भेट हुनु
(ङ) शुचिभद्रको सार्थसँगै हिँडेकी दमयन्ती पद्मसौगन्धिक तलाउमा वास बस्नु
(च) जङ्गली हात्तीको कुल्चाइबाट सार्थका धेरै व्यक्तिको ज्यान जानु
(छ) रुख चढ्न सफल दमयन्तीसहित दशबाह जना मात्र हात्तीको कुल्चाइबाट बच्न सफल हुनु
(ज) दमयन्ती चेदी जनपद पुग्नु
(झ) चेदीमा आफ्नै ठुलीआमा सुनन्दाका घरमा पहिचान बदलेर सैरन्ध्रीका रूपमा रही नलसँग मिलनको प्रतीक्षा गर्नु

४. कथामा प्रयुक्त पौराणिक पात्रहरूका नाम र तिनको भूमिका वर्णन गर्नुहोस्।

नल
नल निषध राज्यका राजा तथा दमयन्तीका पति हुन्। कथामा उनको प्रत्यक्ष उपस्थिति नभए पनि कथा अघि बढाउने आधारभूत पात्रका रूपमा रहेका छन्।

दमयन्ती
दमयन्ती रानी तथा नलकी पत्नी हुन्। उनी कथाकी मुख्य नारी पात्र तथा शीर्ष र केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्ने पात्र हुन्।

पुष्कर
पुष्कर नलका भाइ हुन्। कथामा उनी दमयन्तीको सपनामा देखा पर्ने पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएका छन्।

नागयुवक (कर्कोटक)
नागयुवक कर्कोटक जातिको नाग हो। उसले दमयन्तीलाई दुःख दिने भएकाले कथामा नकारात्मक भूमिकामा देखिएको छ।

शुचिभद्र
शुचिभद्र एक सेठ तथा सार्थवाह हुन्। उनले दमयन्तीलाई साथ दिएको हुँदा सहायक पात्रको भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

सुबाहु
सुबाहु चेदीका राजा तथा सुनन्दाका पति हुन्। कथामा उनको प्रत्यक्ष भूमिका देखिँदैन।

सुनन्दा
सुनन्दा दमयन्तीकी ठुलीआमा हुन्। कथाको अन्त्यतिर छोटो तर महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी छन्।

५. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) ‘मानिसको परिचय शरीरले भन्दा पनि उसको मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ’ भन्नुको तात्पर्य के हो ?

मानिसको बाहिरी रूप स्थायी हुँदैन र समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्छ । तर व्यक्तिको सोच, भावना, व्यवहार र नैतिक मूल्यहरू नै उसको वास्तविक पहिचान हुन् । राम्रो विचार र सद्भावयुक्त हृदय भएको व्यक्ति सधैँ सम्मानयोग्य हुन्छ । दमयन्तीको उदाहरणले देखाउँछ कि रूप बदलिए पनि चरित्र र मानवीय मूल्य परिवर्तन हुँदैनन् । त्यसैले मानिसलाई बाहिरी रूपले होइन, उसको मस्तिष्क र हृदयका गुणले चिनिन्छ भन्ने नै यस भनाइको आशय हो ।

(ख) दमयन्तीले आफ्नो रूप किन बदलेकी हुन् ?

दमयन्तीले आफूलाई सुरक्षित राख्नका लागि आफ्नो रूप परिवर्तन गरेकी हुन् । जङ्गलमा एक्लै यात्रा गर्दा सुन्दर रूपले खतरा निम्त्याउन सक्ने भएकाले उनले सम्भावित हिंसा र दुष्ट व्यक्तिहरूको नजरबाट जोगिन यस्तो उपाय अपनाएकी हुन् । यसरी विवेकपूर्ण निर्णय गरेर दमयन्तीले आफ्नो जीवन रक्षा गर्न रूप परिवर्तन गरेकी हुन् ।

६. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) माथिको अनुच्छेदमा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ?

अनुच्छेदमा शान्त तर रहस्यमय रात्रीकालीन परिवेशको चित्रण गरिएको छ । अँध्यारो आकाश, टल्किएका तारा र मौन प्रकृतिले भावनात्मक वातावरण सिर्जना गरेको छ । यस बाह्य वातावरणले पात्रको एकान्त र मानसिक अवस्थालाई पनि उजागर गरेको छ ।

(ख) आकाश र दमयन्तीको हृदयका बिच के समानता छ ?

आकाश बाहिरबाट सुन्दर देखिए पनि बादलले ढाकिँदा उदास हुन्छ । त्यसैगरी दमयन्तीको हृदय पनि प्रेम र पवित्रताले भरिएको भए तापनि दुःख र वेदनाले छोपिएको छ । यसैले दुवैमा सौन्दर्य र पीडाको समान मिश्रण पाइन्छ ।

७. समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) ‘नारी प्रेम र संघर्षका प्रतिमूर्ति हुन्’ भन्ने भनाइलाई कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।

मदनमणि दीक्षित (वि. सं. १९७८-२०७६) द्वारा रचित ‘विरहिणी दमयन्ती’ कथामा नारी पात्र दमयन्ती प्रेम र संघर्षको सशक्त प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत भएकी छन्। पतिवियोगपछि उनले भोग्नुपरेका असह्य दुःख, संकट र जोखिमका बीच पनि उनले आफ्नो प्रेमप्रति अटुट निष्ठा कायम राखेकी छन्। घनघोर जङ्गल, दुष्ट नागयुवकको अपहरण, भोक, थकान, जङ्गली जनावरको भयजस्ता अनेक कठिनाइका बाबजुद उनले हार मान्दिनन्।

दमयन्तीले प्रेमको बलमा साहस, धैर्य र बुद्धिको प्रयोग गर्दै निरन्तर संघर्ष गरिरहन्छिन्। पतिको खोजी नै उनको जीवनको लक्ष्य बनेको छ, र त्यस लक्ष्यका लागि उनी ज्यान जोखिममा पार्नसमेत पछि पर्दिनन्। यसरी दमयन्तीको चरित्रले नारी केवल कोमल मात्र नभई प्रेमका लागि कठोर संघर्ष गर्न सक्ने शक्ति सम्पन्न पात्र हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ। त्यसैले कथाले ‘नारी प्रेम र संघर्षका प्रतिमूर्ति हुन्’ भन्ने भनाइलाई पूर्ण रूपमा पुष्टि गर्दछ।

(ख) दमयन्तीले आफ्नो जीवनमा आइपरेका समस्याको समाधानका लागि कुन–कुन उपाय अवलम्बन गरेकी छन् ?

कथामा दमयन्तीले समस्या समाधानका लागि विभिन्न व्यावहारिक र बुद्धिमत्तापूर्ण उपाय अपनाएकी छन्। नागयुवक कर्कोटकको कब्जाबाट उम्कन उनले धैर्य र चालाकी अपनाउँदै मदिराको सहारा लिई झुपडीमा आगो लगाएर भाग्ने उपाय प्रयोग गर्छिन्। जङ्गलमा पुनः खतरा नआओस् भनी उनले आफ्नो रूप विकृत बनाएर सुरक्षा सुनिश्चित गर्छिन्।

सार्थवाह शुचिभद्रसँग सहकार्य गरी समूहमा बस्नु, हात्तीको आक्रमणबाट जोगिन रुखमा चढ्नु, तथा चेदी जनपदमा पुगेर परिचय लुकाई सैरन्ध्री बनेर बस्नु उनका दूरदर्शी उपायहरू हुन्। यी सबै घटनाले देखाउँछ कि दमयन्तीले परिस्थिति अनुसार बुद्धि, संयम र साहस प्रयोग गर्दै समस्याको समाधान गरेकी छन्।

(ग) आफ्नो दृढ सङ्कल्प पूरा गर्न मानिस जतिसुकै संघर्ष गर्न पनि तयार हुन्छ भन्ने कुरा ‘विरहिणी दमयन्ती’ कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।

‘विरहिणी दमयन्ती’ कथाले दृढ सङ्कल्प भएको व्यक्तिले असम्भवजस्ता देखिने परिस्थितिमा पनि निरन्तर संघर्ष गर्न सक्ने तथ्य उजागर गर्छ। दमयन्तीको जीवनको एक मात्र उद्देश्य पतिको पुनर्मिलन हो। यही सङ्कल्पले उनलाई भय, पीडा र अपमान सहँदै अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ।

घनघोर जङ्गल, दुष्ट व्यक्तिको आक्रमण, शारीरिक दुर्बलता र मानसिक वेदनाका बाबजुद उनले लक्ष्य त्याग्दिनन्। उनले हरेक कठिनाइलाई पार गर्दै बुद्धि र साहसका साथ यात्रा निरन्तर राख्छिन्। यसरी दमयन्तीको चरित्रले दृढ इच्छा शक्ति र अटल संकल्प भएको व्यक्ति जुनसुकै संघर्षका लागि पनि तयार हुन्छ भन्ने सन्देश स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

८. तलको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) किन मनलाई कल्पनाको कारक मानिएको हो ?

मनले नै वस्तु, अवस्था र संसारको कल्पना तथा अनुभूति गर्ने भएकाले मनलाई कल्पनाको कारक मानिएको हो।

(ख) मन नित्य परिवर्तनशील छ भन्नुको तात्पर्य के हो ?

मन सधैँ एउटै अवस्थामा रहँदैन, समय र परिस्थितिअनुसार बदलिरहन्छ भन्ने अर्थ नै मन नित्य परिवर्तनशील हुनु हो।

(ग) आत्मज्ञानीहरूका विचारमा मन र संसारको सम्बन्ध कस्तो छ ?

आत्मज्ञानीहरूका अनुसार मन र संसार एक–अर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्, मन बिना संसारको अनुभूति हुँदैन र संसार बिना मनको अस्तित्व अर्थहीन हुन्छ।

(घ) मनलाई किन सुख र दुःखको कारण भनिएको हो ?

सुख र दुःखको अनुभूति मनबाटै हुने भएकाले मनलाई सुख र दुःखको कारण भनिएको हो।

९. बेरोजगारी समाधानका उपाय शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको टिप्पणी लेख्नुहोस् :

बेरोजगारी समाधानका उपाय

बेरोजगारी भनेको काम गर्ने क्षमता र इच्छा हुँदाहुँदै पनि रोजगारी नपाउने अवस्था हो। नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका मुख्य कारणहरूमा प्राविधिक शिक्षाको कमी, उद्योगधन्दा कमजोर हुनु, सरकारी जागिरप्रतिको अत्यधिक आकर्षण र राजनीतिक अस्थिरता पर्दछन्। यद्यपि नेपालमा कृषि, पर्यटन र साना उद्योगमा पर्याप्त सम्भावना रहेको छ।

बेरोजगारी समाधानका लागि सरकारले विद्यालय तहदेखि नै प्राविधिक र सीपमूलक शिक्षा लागू गर्नुपर्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधि भित्र्याई युवालाई आकर्षित गर्नुपर्छ। पर्यटन क्षेत्रको पूर्वाधार विकास गरी रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ। साथै घरेलु तथा साना उद्योगलाई प्रोत्साहन दिई आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ उन्मुख हुनुपर्छ।

बेरोजगारी समाधान सरकारको मात्र दायित्व नभई समाज र व्यक्तिको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ। युवाशक्तिलाई देशमै उपयोग गर्न सके मात्र राष्ट्रको दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

मौलिक संस्करण

बेरोजगारी समाधानका उपाय

बेरोजगारी भनेको काम गर्ने इच्छा र क्षमता हुँदाहुँदै पनि रोजगार नपाउनु हो। नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका कारणमा प्राविधिक शिक्षा र सीपको अभाव, उद्योग र साना व्यवसायको विकासमा कमी, सरकारी जागिरमा अत्यधिक निर्भरता र राजनीतिक अस्थिरता पर्दछन्।

यस समस्या समाधान गर्न पहिलो कदम भनेको युवालाई व्यावहारिक र प्राविधिक शिक्षा प्रदान गर्नु हो। कृषि, पर्यटन र साना उद्योगमा आधुनिक प्रविधि र नवप्रवर्तन लागू गरी रोजगारका अवसर बढाउन सकिन्छ। सरकारी, निजी र सामुदायिक साझेदारीमार्फत नयाँ उद्योग र व्यवसाय स्थापना गरी स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ।

युवालाई विदेश जान बाध्य बनाउने प्रवृत्ति घटाएर देशमै कामका अवसर सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ। बेरोजगारी केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन, समाज र व्यक्तिको साझा प्रयासद्वारा मात्र यसलाई कम गर्न सकिन्छ। यसरी युवा शक्ति उपयोग गरी राष्ट्रको आर्थिक र सामाजिक विकास द्रुत बनाउन सकिन्छ।

१. दिइएको अनुच्छेदमा प्रयुक्त नाम शब्द टिप्नुहोस् :

आर्या, रतिया, निकेश, पेम्बा, साथी, सहयोग, माया, दिन, सुख, दुःख, भावना, मनोरञ्जन, समय, प्रकृति, भलाकुसारी, उद्देश्य, वनभोज आयोजना, विचार, ब्यवस्थापन, निकेश, टोलीनेता, सल्लाह, चामल, दाल, तरकारी, दही, दुध, मासु, मह, पाउरोटी, चिया, योजना, दृश्य, अवलोकन, इच्छा, जमात, बिदाइ, गुच्छा, हुल, भेट, भिड, पर्यटक, गाउँले, कुराकानी, फूल, सल्लाघारी, चरा, गाई, बथान, घुमाइ, सिकाइ, अनुभव ।

२. पाठको पहिलो अनुच्छेदमा प्रयुक्त चारओटा व्यक्तिवाचक नाम टिप्नुहोस् :

कर्कोटक, निषध, नल, दमयन्ती

३. तलको अनुच्छेदबाट कर्मको काम गर्ने नाम र भेदक विशेषण टिप्नुहोस् :

कर्मको काम गर्ने नाम : सौरभ, टोलीनेता, अवलोकन, रगत, साथी, प्रशंसा
भेदक विशेषण : सौरभको, गोदावरीका, दृश्यको, आफ्नो, विद्यालयका, उनीहरूको

४. दिइएको अनुच्छेदमा प्रयुक्त सर्वनाम र सार्वनामिक विशेषण टिप्नुहोस् :

सर्वनाम : हामी, एकअर्का, जो जो, म, एकआपस, तँ, तिमी, तपाईं र उहाँ, आफैँ, जोसुकै, जेसुकै, कोही, हरेक, जे, आफू अरू
सार्वनामिक विशेषण : जुन, केही, ती

५. दिइएको अनुच्छेदबाट पदवर्ग विचलन भएका र नभएका विशेषण टिपोट गर्नुहोस् :

पदवर्ग विचलन भएका विशेषण : ती, केही, त्यो
पदवर्ग विचलन नभएका विशेषण : एक वृद्ध, एउटा, चम्किलो, सुन्दर, बहुमूल्य

६. दिइएको अनुच्छेदबाट क्रियायोगी पहिचान गरी टिप्नुहोस् :

आउँदा, तत्काल, अहिले, भरे, भोलि, बिस्तारै, कहिल्यै, मात्र, हरबखत, हरपल, हरदिन, हरघडि, आउन, पहिल्याएर अघि

७. दिइएको अनुच्छेदबाट नामयोगी र संयोजक पहिचान गरी टिप्नुहोस् :

नामयोगी : पिच्छे, नजिकै, सँग, कहाँ, भित्र, भर, पछि, बित्तिकै, पट्टि
संयोजक : पनि, र, जब तब

८. दिइएको अनुच्छेदबाट विस्मयादिबोधक र निपात पहिचान गरी टिप्नुहोस् :

विस्मयादिबोधक : आहा, उः, छ्या, अँ, आबुइ, खै खै, आच्छु, क्याबात
निपात : त, नि

९. पाठको तेस्रो अनुच्छेदमा प्रयुक्त निपात र संयोजक टिप्नुहोस् :

निपात : पनि, नै
संयोजक : र, तैपनि

१०. शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

नेपाल बहुभाषिक देश हो । यहाँ विभिन्न भाषा बोलिन्छन् । नेपालको संविधानले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ । नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई आफ्नो मातृभाषामा पढ्न पाउने, यसको संरक्षण र प्रचारप्रसार गर्न पाउने हक प्रदान गरी सबै भाषालाई समान रूपमा सम्मान गरेको छ । सबै मातृभाषाको संरक्षण र सम्वर्द्धनका लागि भाषाआयोगको गठनको ब्यवस्था पनि गरेको छ र सोहीबमाजिम भाषाआयोगको गठन पनि भइसकेको छ ।